تفسیر آیهٔ ۳۰ سورهٔ محمد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَيْنٰاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ يَعْلَمُ أَعْمٰالَكُمْ » (و اگر بخواهیم، قطعاً آنان را به تو نشان می‌دهیم تا ایشان را با چهره و نشانه‌شان بشناسی، و بی‌گمان آنان را در شیوهٔ سخن گفتنشان خواهی شناخت، و خدا کارهایتان را می‌داند). «سیما» به معنای علامت و نشانه است، و معنای آیه چنین است: و اگر بخواهیم، آن بیماردلان را به تو نشان می‌دهیم تا آنان را با نشانه‌ای که برایشان قرار داده‌ایم بشناسی.

و سخن خدای متعال که: « وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ » (و قطعاً آنان را در شیوهٔ سخن خواهی شناخت). راغب گفته است: «اللحن صرف الكلام عن سننه الجاري عليه:إما بإزالة الإعراب أو التصحيف و هو المذموم،و ذلك أكثر استعمالا،و أما بإزالته عن التصريح و صرفه إلى تعريض و فحوى،و هو محمود عند أكثر الأدباء من حيث البلاغة.انتهى» (لحن یعنی برگرداندن سخن از روال جاری آن؛ این کار یا با برهم‌زدن اعراب یا دگرگون‌کردن واژه [تصحیف] است که ناپسند شمرده می‌شود و کاربرد بیشتری هم دارد، و یا با دور کردن کلام از صراحت و بردن آن به سوی کنایه و پیام پوشیده [تعریض و فحوا] است که نزد بیشتر اهل ادب از نظر بلاغت، پسندیده به شمار می‌رود. پایان سخن راغب).

بنابراین معنا چنین است: بی‌گمان آنان را از نوع سخنشان، به سبب کنایه‌ها و تعریض‌هایی که در بر دارد، خواهی شناخت؛ و اینکه لحن گفتار ظرفِ شناخت قرار داده شده، نوعی کاربرد مجازی و عنایت ویژه در خود دارد.

و فرمودهٔ او: « وَ اللّٰهُ يَعْلَمُ أَعْمٰالَكُمْ » (و خدا کارهای شما را می‌داند)؛ یعنی از حقیقت کارهایتان و اینکه از چه قصدها و نیت‌هایی سرزده آگاه است، و در نتیجه مؤمنان را به کارهای شایسته‌شان و دیگران را به اعمال ناشایستشان جزا می‌دهد. از این رو، در این سخن وعده‌ای برای مؤمنان و هشداری برای دیگران نهفته است.

بحث روایی

و در «مجمع البیان»، دربارهٔ این سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ » (محمد: ۳۰) تا پایان آیه، از ابوسعید خِدری روایت کرده است که گفت: «لحن القول بغضهم علي بن أبي طالب.قال:كنا نعرف المنافقين على عهد رسول الله ص-ببغضهم علي بن أبي طالب»؛ لحنِ سخن، همان کینه‌توزی و دشمنیِ آنان با علی بن ابی‌طالب است. او گفت: ما در روزگار پیامبر خدا (ص) منافقان را به دشمنی‌شان با علی بن ابی‌طالب می‌شناختیم.

در «مجمع البیان» آمده است: «و روي مثل ذلك عن جابر بن عبد الله الأنصاري»؛ و مانند این مطلب، از جابر بن عبدالله انصاری نیز روایت شده است.

و [صاحب مجمع البیان] می‌گوید: از عبادة بن صامت روایت شده است که گفت: «كنا نبور أولادنا بحب علي بن أبي طالب- فإذا رأينا أحدهم لا يحبه علمنا أنه لغير رشده»؛ ما فرزندانمان را با دوستیِ علی بن ابی‌طالب می‌آزمودیم (امتحان می‌کردیم)؛ پس هرگاه می‌دیدیم یکی از آنان او را دوست ندارد، درمی‌یافتیم که او از راه پاک و درست [حلال‌زادگی] نیست.

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است: ابن‌مَردُویه از ابن‌مسعود روایت کرده است که گفت: «ما كنا نعرف المنافقين على عهد رسول الله ص-إلا ببغض علي بن أبي طالب»؛ ما در روزگار پیامبر خدا (ص) منافقان را جز با دشمنیِ علی بن ابی‌طالب نمی‌شناختیم.

و در کتاب «امالی» طوسی با سند خود از علی (ع) روایت شده است که فرمود: «قلت أربعا أنزل الله تعالى تصديقي بها في كتابه،قلت:المرء مخبوء تحت لسانه فإذا تكلم ظهر،فأنزل الله:»؛ چهار سخن گفتم که خدای متعال تصدیق و تأیید مرا در کتاب خویش نازل فرمود؛ [یکی این‌که] گفتم: آدمی در زیر زبان خود پنهان است، و چون سخن بگوید آشکار می‌گردد؛ پس خدای متعال نازل فرمود:

« وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ »؛ (و قطعاً آنان را در شیوه و آهنگ سخنشان خواهی شناخت؛ محمد: ۳۰).