تفسیر آیهٔ ۱۹ سورهٔ احقاف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لِكُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا » (و برای هریک در برابر آنچه کرده‌اند، درجاتی است...) تا آخر آیه؛ یعنی برای هر یک از این دو گروهِ یادشده—که مؤمنان نیکوکار و کافران بدکارند—جایگاه‌ها و مرتبه‌های متفاوتی رو به بالا یا رو به پایین وجود دارد؛ پس بهشت را درجات (مراتب فرازین) و دوزخ را درکات (مراتب فرودین) است.

این تفاوت مرتبه‌ها به اختلاف خودِ آنان در درجات وجودی‌شان بازمی‌گردد، هرچند نمودِ آن در اعمالشان باشد؛ و از همین رو فرمود: « لِكُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا » (برای هریک در برابر آنچه کرده‌اند درجاتی است)؛ بنابراین، درجات از آنِ خودِ آن‌هاست و خاستگاهش اعمالشان می‌باشد.

و سخن خدای متعال: « وَ لِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ وَ هُمْ لاٰ يُظْلَمُونَ » (و تا [پاداش و کیفرِ] اعمالشان را تمام و کمال به آنان بپردازد و به ایشان ستم نشود): حرف «لام» برای بیان غایت (هدف) است و این جمله بر غایت یا غایت‌های محذوف دیگری عطف شده که غرضی به بیان آن‌ها تعلق نگرفته است؛ و اینکه این غایت برای سخن خود، « لِكُلٍّ دَرَجٰاتٌ » (برای هریک درجاتی است)، قرار گرفته بدان روست که در معنای «و جعلناهم درجات» (آنان را دارای درجات متفاوتی قرار دادیم) می‌باشد. معنا این است که: ما برایشان درجاتی مقرر کردیم برای چنین و چنان مقاصدی، و نیز برای اینکه اعمالشان را به طور کامل به آنان بپردازد و به آنان ستمی نرود.

معنای توفیهٔ اعمال (تمام و کمال پرداختنِ اعمالشان) این است که خود اعمالشان را به آنان بازپس دهند؛ بنابراین، این آیه از آیاتی است که بر تجسم اعمال دلالت می‌کند. برخی نیز گفته‌اند: در کلام، مضافی در تقدیر گرفته شده و عبارت در تقدیر چنین است: «و لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَ أَعْمَالِهِمْ» (و تا پاداش اعمالشان را تمام و کمال به آنان بدهد).