تفسیر آیهٔ ۸۴ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ هُوَ الَّذِي فِي السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلٰهٌ وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ »؛ (و اوست که در آسمان معبود است و در زمین معبود، و او سنجیده‌کار و بسیار داناست). یعنی اوست که در آسمانْ معبودی شایستهٔ پرستش است و در زمین نیز معبود است؛ به این معنا که تنها او شایستهٔ پرستشِ اهل آسمان‌ها و زمین است. تکرار واژهٔ « إِلٰهٌ » (معبود) چنان‌که گفته‌اند، مفید تأکید است و دلالت دارد بر اینکه معبود بودنِ خدای متعال در آسمان و زمین، به معنای تعلقِ الوهیتِ او به هر دو است، نه به معنای استقرار و جا گرفتن در آن‌ها یا در یکی از آن دو.

در این آیه پاسخی است به آنچه بت‌پرستان باور دارند؛ چراکه آنان برای هر یک از آسمان و زمین، معبود یا معبودانی جداگانه قائل بودند. همچنین در پایان‌بخشِ آیه، یعنی عبارتِ « وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ » (و تنها اوست سنجیده‌کار و بسیار دانا) که بیانگر انحصار است، اشاره‌ای است به یگانگیِ او در پروردگاری؛ پروردگاری‌ای که لازمه‌اش حکمت و دانش است.

بحث روایی

در کتاب کافی به سند خود از هشام بن حکم روایت کرده است که گفت: ابوشاکر دیصانی گفت: در قرآن آیه‌ای است که موافق سخن و مذهب ماست! گفتم: آن کدام است؟ گفت: «هُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلَهٌ» (او کسی است که در آسمان معبود است و در زمین معبود). من ندانستم چه پاسخی به او بدهم؛ پس به سفر حج رفتم و ماجرا را به امام صادق (ع) خبر دادم. حضرت فرمود: «این سخنِ زندیقی خبیث (بی‌دینی بدخواه) است. هرگاه نزد او بازگشتی، بگو: نام تو در کوفه چیست؟ بی‌گمان خواهد گفت: فلان نام. پس بگو: نام تو در بصره چیست؟ بی‌گمان خواهد گفت: فلان نام. آن‌گاه بگو: پروردگار ما نیز چنین است؛ در آسمان معبود است، در زمین معبود است، در دریاها معبود است، در بیابان‌ها معبود است و در هر مکانی معبود است».

هشام گفت: پس بازگشتم و نزد ابوشاکر آمدم و این پاسخ را به او خبر دادم. ابوشاکر گفت: «این پاسخ از حجاز آورده شده است».