تفسیر آیهٔ ۶۷ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلْأَخِلاّٰءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ » (در آن روز، دوستان نزدیک دشمن یکدیگرند، مگر پرهیزگاران). «الأخلاء» جمع «خلیل» به معنای دوست صمیمی و یکدل است؛ بدان جهت که نیاز (خَلّه) دوستش را برطرف می‌سازد. ظاهر عبارت این است که مراد از دوستان، معنایی مطلق است که هم دوستی و محبت برای خدا را دربرمی‌گیرد—مانند دوستی پرهیزگاران و اهل آخرت—و هم دوستی برای غیر خدا را—مانند دوستی اهل دنیا؛ بنابراین، استثنای پرهیزگاران متصل است (یعنی از جنس همان دوستان است، نه استثنای منقطع).

دلیل دشمنی میان دوستان غیرپرهیزگار این است که از لوازم دوستی نزدیک، یاری رساندنِ هر یک از دو دوست به دیگری در کارهای مهم اوست؛ پس اگر این دوستی برای خشنودی خدا نباشد، در حقیقت کمک کردن بر تیره‌بختی همیشگی و عذاب جاودان خواهد بود؛ همان‌گونه که خدای متعال از زبان ستمکاران در روز قیامت نقل می‌کند: «يٰا وَيْلَتىٰ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِيلاً» «لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جٰاءَنِي» (فرقان: ۲۹؛ ای وای بر من! کاش فلانی را به دوستی نگرفته بودم! او قطعاً مرا از یاد خدا، پس از آنکه به من رسیده بود، گمراه ساخت)؛ اما دوستان پرهیزگار، دوستی‌شان در آن روز پابرجاتر می‌شود و به سودشان خواهد بود.

و در حدیث نبوی آمده است: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ انْقَطَعَتِ الْأَرْحَامُ وَقَلَّتِ الْأَنْسَابُ- وَذَهَبَتِ الْأُخُوَّةُ إِلَّا الْأُخُوَّةَ فِي اللهِ- وَذَلِكَ قَوْلُهُ: «الْأَخِلاّٰءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ»» (چون روز قیامت برپا شود، پیوندهای خویشاوندی گسسته گردد، تبارها بی‌اثر شود و برادری‌ها از میان برود، مگر برادری در راه خدا؛ و این همان سخن پروردگار است که: «در آن روز، دوستان نزدیک دشمن یکدیگرند، مگر پرهیزگاران»).

[یادداشت منبع: ۱) این روایت را در کتاب «الدر المنثور» ذیل آیه از سعد بن معاذ نقل کرده است].