تفسیر آیهٔ ۳۸ سورهٔ شوری

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰهَ » (و کسانی که پروردگارشان را پاسخ گفتند و نماز را برپا داشتند...)؛ «استجابت» همان پاسخ‌دادن است، و پاسخ‌گوییِ آنان به پروردگارشان — با توجه به سیاق کلام — به معنای پذیرش و انجام دادن کارهای شایسته‌ای است که بدان مکلَف می‌شوند. و یادکردن برپایی نماز پس از آن، از بابِ ذکر خاص پس از عام به سبب شرافت و ارجمندی آن است.

افزون بر اینکه ظاهر این است که این آیات مکّی هستند و در آن روزگار اموری مانند زکات، خمس، روزه و جهاد هنوز تشریع نشده بود. بنابراین در عبارت « وَ الَّذِينَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ » اشاره‌ای اجمالی به تمام اعمال صالحِ تشریع‌شده وجود دارد، درست مانند آنچه پیش‌تر در عبارت « وَ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ » گذشت؛ و همین نکته در آیات پس از آن نیز جاری است.

و سخن پروردگار: « وَ أَمْرُهُمْ شُوريٰ بَيْنَهُمْ » (و کارشان در میانشان بر پایهٔ مشورت است)؛ راغب گفته است: «تشاور»، «مشاوره» و «مشوره» به معنای استخراج نظرِ درست با هم‌فکری و مراجعهٔ افراد به یکدیگر است، از این تعبیرِ عرب: «شُرتُ العسلَ» یعنی عسل را از جایگاهش برداشتم و استخراج کردم. خدای متعال می‌فرماید: « وَ شٰاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ » (و در کارها با آنان مشورت کن)، و «شوریٰ» کاری است که درباره‌اش مشورت می‌شود؛ خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَمْرُهُمْ شُوريٰ بَيْنَهُمْ ». پایان سخن راغب. بنابراین معنا چنین است: کاری که بر انجام دادنش تصمیم می‌گیرند، میانشان موضوع مشورت است و درباره‌اش رایزنی می‌کنند؛ و از سخن برخی چنین برمی‌آید که «شوریٰ» مصدر باشد، و معنا این است:

و شیوه و شأن آنان، مشورت‌کردن در میان خودشان است.

به هر حال، در این عبارت اشاره‌ای است به اینکه آنان اهل رشد و دست‌یابی به واقعیت‌اند و با مراجعه به خردها، در استخراج نظر درست دقت و ژرف‌اندیشی می‌کنند. از این رو این آیه از نظر معنا نزدیک به این سخن خدای متعال است که: «الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» (آنان که سخن را می‌شنوند و از نیکوترینش پیروی می‌کنند؛ زمر: ۱۸).

و سخن پروردگار: « وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ » (و از آنچه روزی‌شان داده‌ایم انفاق می‌کنند)، اشاره به بذل و بخشش مال برای خشنودی خداوند است.

بحث روایی

و در «مجمع البیان»، دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ أَمْرُهُمْ شُوريٰ بَيْنَهُمْ » (شوری: ۳۸) آمده است:

روایت شده است که پیامبر (ص) فرمودند: «ما من رجل يشاور أحدا إلا هدى إلى الرشد» (هیچ مردی با کسی مشورت نمی‌کند مگر آنکه به راه رشد و درستی هدایت می‌شود).