تفسیر آیهٔ ۴۸ سورهٔ فصلت

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۷ و ۴۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَوْمَ يُنٰادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكٰائِي قٰالُوا آذَنّٰاكَ مٰا مِنّٰا مِنْ شَهِيدٍ إلي قوله- مِنْ مَحِيصٍ » (و روزی که ندایشان می‌دهد: شریکان من کجایند؟ می‌گویند: به تو اعلام کردیم که هیچ گواهی از میان ما نیست... تا آنجا که [می‌فرماید:] هیچ گریزگاهی ندارند). قید زمان («يَوْمَ» / روزی که) متعلق به فعل «قٰالُوا» (گفتند) است. برخی هم گفته‌اند ظرف برای فعلی در تقدیر و موخّر است که برای نشان‌دادن ناتوانیِ بیان از وصف هول‌وانگیز آن حذف شده است؛ همانند این سخن خدای متعال: « يَوْمَ يَجْمَعُ اللّٰهُ الرُّسُلَ » (روزی که خداوند پیامبران را گرد می‌آورد؛ مائده: ۱۰۹). برخی نیز گفته‌اند متعلق به فعلی محذوف مانند «اذكُر» (یاد کن) است. شاید وجه نخست با آغاز آیه بر پایهٔ معنایی که یاد کردیم سازگارتر باشد؛ به این ترتیب، آیه در مقام نفی شریکان است از طریق بیان اینکه تدبیر هستی تنها قائم به خدای متعال است و مشرکان در روز قیامت خود به این حقیقت اعتراف می‌کنند.

«الإيذان» به معنای اعلام‌کردن و باخبر ساختن است، و مراد از شهادت، گواهیِ زبانی یا شهادت به معنای دیدن و مشاهدهٔ حضوری است؛ و بنا بر احتمال دوم، سخن خدای متعال: « وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا كٰانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ » (و آنچه پیش از این می‌خواندند از [دسترس] آنان گم و ناپدید شد) عطف تفسیر است که علت منتفی‌شدنِ مشاهده را بیان می‌کند.

و سخن خدای متعال: « وَ ظَنُّوا مٰا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ » (و یقین کردند که هیچ گریزگاهی ندارند)؛ چنان‌که گفته‌اند «ظن» در اینجا به معنای یقین است و «محیص» به معنای گریزگاه و راه فرار. معنای آیه چنین است: و روزی که خداوند مشرکان را ندا می‌دهد: «شریکان من — به پندار شما — کجایند؟»، می‌گویند:

«به تو اعلام کردیم که هیچ‌یک از ما بر داشتنِ شریکانی برای تو گواهی نمی‌دهد» — یا «هیچ‌یک از ما شریکان را مشاهده نمی‌کند» — و آنچه در دنیا به جای خداوند می‌خواندند از نظرشان ناپدید گشت و یقین کردند که هیچ راه فراری از عذاب ندارند.