تفسیر آیهٔ ۴۷ سورهٔ فصلت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السّٰاعَهِ إلي قوله- إِلاّٰ بِعِلْمِهِ » (آگاهی از زمان قیامت فقط به او بازگردانده می‌شود... تا آنجا که: مگر به علم او)؛ بازگشتِ دانش قیامت به خداوند به معنای اختصاص داشتن آن به اوست، به طوری که جز او کسی از زمان آن آگاه نیست؛ و این حقیقت در کلام خدای متعال بارها تکرار شده است.

و سخن پروردگار که: « وَ مٰا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرٰاتٍ مِنْ أَكْمٰامِهٰا » (و هیچ میوه‌ای از غلاف‌هایش بیرون نمی‌آید)، « ثَمَرٰاتٍ » فاعل فعلِ « تَخْرُجُ » است، و «مِنْ» برای تأکید (بر نفی) افزوده شده است، مانند این سخن او: «وَ كَفيٰ بِاللّٰهِ شَهِيداً» (نساء: ۷۹: و گواهیِ خدا بس است). و «أَكْمَام» جمعِ «كمّ» به معنای غلاف و پوشش میوه است؛ و «مٰا» مبتدا است که خبرِ آن « إِلاّٰ بِعِلْمِهِ » است؛ و معنا چنین است: هیچ میوه‌ای از غلاف‌های خود بیرون نمی‌آید و هیچ ماده‌ای باردار نمی‌شود و بار خود را فرو نمی‌نهد مگر آن‌که همراه با علم خداوند است؛ یعنی خدای متعال ریزترین احوالِ هر چیزی را می‌داند.

بنابراین خدای متعال افزون بر آن‌که آفرینندهٔ موجودات و دگرگون‌ساز احوال آن‌هاست، به خود آن‌ها و جزئیات حالاتشان نیز دانا و بر آن‌ها مراقب و نگهبان است؛ و این همان برترین تدبیر است، پس پروردگارِ یگانه تنها اوست. بنابراین، در آیه به یگانگیِ خدای متعال در ربوبیت (پروردگاری) و الوهیت (شایستگیِ پرستش) اشاره شده است؛ و از همین رو، پایانِ این بخش را با این سخن پیوند زد که: « وَ يَوْمَ يُنٰادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكٰائِي » (و روزی که آنان را ندا می‌دهد: شریکانِ من کجایند؟)...

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۷ و ۴۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَوْمَ يُنٰادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكٰائِي قٰالُوا آذَنّٰاكَ مٰا مِنّٰا مِنْ شَهِيدٍ إلي قوله- مِنْ مَحِيصٍ » (و روزی که ندایشان می‌دهد: شریکان من کجایند؟ می‌گویند: به تو اعلام کردیم که هیچ گواهی از میان ما نیست... تا آنجا که [می‌فرماید:] هیچ گریزگاهی ندارند). قید زمان («يَوْمَ» / روزی که) متعلق به فعل «قٰالُوا» (گفتند) است. برخی هم گفته‌اند ظرف برای فعلی در تقدیر و موخّر است که برای نشان‌دادن ناتوانیِ بیان از وصف هول‌وانگیز آن حذف شده است؛ همانند این سخن خدای متعال: « يَوْمَ يَجْمَعُ اللّٰهُ الرُّسُلَ » (روزی که خداوند پیامبران را گرد می‌آورد؛ مائده: ۱۰۹). برخی نیز گفته‌اند متعلق به فعلی محذوف مانند «اذكُر» (یاد کن) است. شاید وجه نخست با آغاز آیه بر پایهٔ معنایی که یاد کردیم سازگارتر باشد؛ به این ترتیب، آیه در مقام نفی شریکان است از طریق بیان اینکه تدبیر هستی تنها قائم به خدای متعال است و مشرکان در روز قیامت خود به این حقیقت اعتراف می‌کنند.

«الإيذان» به معنای اعلام‌کردن و باخبر ساختن است، و مراد از شهادت، گواهیِ زبانی یا شهادت به معنای دیدن و مشاهدهٔ حضوری است؛ و بنا بر احتمال دوم، سخن خدای متعال: « وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا كٰانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ » (و آنچه پیش از این می‌خواندند از [دسترس] آنان گم و ناپدید شد) عطف تفسیر است که علت منتفی‌شدنِ مشاهده را بیان می‌کند.

و سخن خدای متعال: « وَ ظَنُّوا مٰا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ » (و یقین کردند که هیچ گریزگاهی ندارند)؛ چنان‌که گفته‌اند «ظن» در اینجا به معنای یقین است و «محیص» به معنای گریزگاه و راه فرار. معنای آیه چنین است: و روزی که خداوند مشرکان را ندا می‌دهد: «شریکان من — به پندار شما — کجایند؟»، می‌گویند:

«به تو اعلام کردیم که هیچ‌یک از ما بر داشتنِ شریکانی برای تو گواهی نمی‌دهد» — یا «هیچ‌یک از ما شریکان را مشاهده نمی‌کند» — و آنچه در دنیا به جای خداوند می‌خواندند از نظرشان ناپدید گشت و یقین کردند که هیچ راه فراری از عذاب ندارند.