تفسیر آیهٔ ۳۴ سورهٔ فصلت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لاٰ تَسْتَوِي الْحَسَنَهُ وَ لاَ السَّيِّئَهُ » (نیکی و بدی یکسان نیستند...). چون خداوند از نیکوترین گفتار یاد کرد و بیان فرمود که آن همان دعوت به‌سوی خداست و کسی که به‌حق این دعوت را برپا می‌دارد پیامبر (ص) است، با بیان نیکوترین راهِ دعوت و نزدیک‌ترین مسیر به هدفِ مطلوبِ آن ــ که همان اثرگذاری در جان‌هاست ــ رو به پیامبر آورد و او را چنین مخاطب ساخت:

« لاٰ تَسْتَوِي » (یکسان نیستند...) تا پایان آیه.

این فرمودهٔ خداوند: « لاٰ تَسْتَوِي الْحَسَنَهُ وَ لاَ السَّيِّئَهُ »، یعنی خصلت نیک و خصلت بد از جهتِ نیکوییِ اثرگذاری در جان‌ها یکسان نیستند؛ و «لاٰ» در عبارت « لاَ السَّيِّئَهُ » برای تأکید نفی آمده است.

و سخن پروردگار که: « اِدْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ » (با شیوه‌ای که نیکوتر است دفع کن)، کلامی ازسرگرفته است که در معنای پاسخ به سؤالی درونی و مقدر قرار دارد؛ گویی شنونده چون شنید که: « لاٰ تَسْتَوِي » (یکسان نیستند)، پرسید: پس چه کنم؟ و در پاسخ گفته شد: « اِدْفَعْ » (دفع کن). و معنا این است: با خصلتی که نیکوتر است، آن خصلتِ بدی را که در برابر و ناسازگار با آن است دفع کن؛ پس با حقی که نزد توست باطلِ آنان را پس بزن، نه با باطلی دیگر؛ و با بردباری‌ات نادانیِ آنان، و با گذشت خود بدرفتاری‌شان را برطرف ساز، و در دیگر موارد نیز همین‌گونه رفتار نما.

و فرمودهٔ خدا: « فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَدٰاوَهٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ » (پس ناگاه آن کس که میان تو و او دشمنی است، گویی دوستی بس مهربان و دلسوز می‌شود)، بیانگر اثر و نتیجهٔ دفعِ بدی با خصلت نیکوتر است؛ و معنایش آن است که اگر با رفتاری که نیکوتر است برخورد کنی، به‌ناگاه خواهی دید که دشمنت گویی دوستی شفیق و همراه گشته است.

گفته شده است: تعبیر « اَلَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَدٰاوَهٌ » (آن کس که میان تو و او دشمنی است) رساتر از تعبیر «عدوّك؛ دشمن تو» است؛ و از همین رو، با وجود کوتاه‌تر بودنِ کلمهٔ «عدوّك»، این عبارت بر آن برگزیده شده است.

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « اِدْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ » (بدی را با شیوه‌ای که نیکوتر است دفع کن) آمده است که فرمود: «ادفع سيئه من أساء إليك بحسنتك-حتي يكون الذي بينك و بينه عداوه كأنه ولي حميم»؛ بدیِ کسی را که به تو بدی کرده است با نیکیِ خود دفع کن، تا آن‌که میان تو و او دشمنی بوده، چنان شود که گویی دوستی صمیمی و مهربان است.