تفسیر آیهٔ ۳۳ سورهٔ فصلت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعٰا إِلَي اللّٰهِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ قٰالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ » (و کیست نیکوگفتارتر از آن کس که به‌سوی خدا دعوت کرد و کار شایسته انجام داد و گفت: من از تسلیم‌شدگانم؟). این آیه به سخن پیشین پیوند دارد که می‌فرمود: « وَ قٰالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لاٰ تَسْمَعُوا لِهٰذَا الْقُرْآنِ، وَ الْغَوْا فِيهِ » (و کافران گفتند: به این قرآن گوش مسپارید و در آن سخنان بیهوده دراندازید)؛ چراکه آنان همان‌گونه که با قرآن ستیزه می‌کردند، با پیامبر (ص) نیز دشمنی می‌ورزیدند. و در آغاز همین سوره از گفتار آنان یاد شد که: « قُلُوبُنٰا فِي أَكِنَّهٍ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَيْهِ » (دل‌های ما از آن‌چه ما را به‌سویش می‌خوانی در پوشش‌هاست). از این رو، خدای سبحان در این آیه پیامبرش را تأیید فرمود به این‌که سخنِ او، یعنی همان دعوتش، نیکوترین گفتار است.

مراد از این سخن پروردگار: « وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعٰا إِلَي اللّٰهِ » (و کیست نیکوگفتارتر از آن کس که به‌سوی خدا دعوت کرد)، پیامبر (ص) است؛ هرچند لفظ آیه هر کسی را که به‌سوی خدا دعوت کند در بر می‌گیرد. و از آن‌جا که ممکن است دعوت‌کننده برای هدفی نادرست به‌سوی خدا فراخوانَد ــ و دعوتی با این ویژگی هرگز از گفتار نیکوتر شمرده نمی‌شود ــ آن را با این جمله مقید ساخت: « وَ عَمِلَ صٰالِحاً » (و کار شایسته انجام داد)؛ چراکه عمل صالح نشان‌دهندهٔ نیت پاک است. با این حال، عمل صالح به‌تنهایی از باور حق و پایبندی به آن پرده برنمی‌دارد، و سخنی که گوینده‌اش خود به آن باور نداشته باشد بهره‌ای از نیکویی ندارد؛ از همین رو، آن را با فرمودهٔ دیگر مقید کرد: « وَ قٰالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ » (و گفت: من از مسلمانان و تسلیم‌شدگانم). و بر پایهٔ آن‌چه سیاق کلام نشان می‌دهد، مراد از «قول» (گفتن) در این‌جا همان باور و اعتقاد قلبی است.

بنابراین، هرگاه تسلیمِ محض در برابر خدا و عمل صالح در انسان به کمال رسد و آن‌گاه به‌سوی خدا دعوت کند، گفتار او نیکوترین گفتار خواهد بود؛ زیرا نیکوترین گفتار، حق‌ترین و سودمندترینِ آن‌هاست و هیچ سخنی حق‌تر و سودمندتر از کلمهٔ توحید نیست، و همین کلمه است که انسان را به حقیقتِ نابِ سعادتش رهنمون می‌گردد.