تفسیر آیهٔ ۳۱ سورهٔ فصلت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « نَحْنُ أَوْلِيٰاؤُكُمْ فِي الْحَيٰاهِ الدُّنْيٰا وَ فِي الْآخِرَهِ » تا آخر آیه (ما در زندگی دنیا و در آخرت دوستان و کارسازان شماییم...)، که ادامهٔ همان بشارت است. بر این اساس، یادآوریِ ولایت فرشتگان بر مؤمنان در زندگی دنیا—با اینکه زمان دنیا چنان‌که گذشت سپری شده است—برای مقدمه‌چینی و زمینه‌سازی جهت یاد کردن از آخرت است؛ تا اشاره کند که ولایتِ آخرت، بر ولایتِ دنیا استوار و مترتب است. پس گویی به آنان گفته می‌شود: ما در آخرت سرپرست و یاور شماییم همان‌گونه که در زندگی دنیا یاورتان بودیم؛ و پس از این نیز کار شما را به دست خواهیم داشت، چنان‌که پیش‌تر بر عهده داشتیم.

ولیّ بودن فرشتگان برای آنان، با اینکه تنها خدای متعال ولیّ است منافاتی ندارد؛ زیرا فرشتگان واسطه‌های رحمت و کرامت الهی هستند و خود هیچ استقلالی در امور ندارند. شاید یاد کردن از ولایت فرشتگان در این آیه به جای ولایت مستقیم خدای متعال، برای مقابله و مقایسه میان اولیای خدا و دشمنان او باشد؛ چرا که دربارهٔ دشمنانش فرمود: « وَ قَيَّضْنٰا لَهُمْ قُرَنٰاءَ » (و برایشان همدمانی گمراه‌گر برگماشتیم...) و دربارهٔ اولیای خود از زبان فرشتگانش فرمود: « نَحْنُ أَوْلِيٰاؤُكُمْ » (ما یاوران و دوستان شماییم).

از این مقابله دانسته می‌شود که مراد، ولایت فرشتگان بر آنان از طریق تسدید (استوارسازی و هدایت به راه صواب) و تأیید است؛ زیرا فرشتگانی که انسان را استوار می‌دارند و تأیید می‌کنند، ویژهٔ اهل ولایت الهی هستند؛ اما فرشتگانِ نگهبان و فرشتگانِ مأمور بر روزی‌ها و اجل‌ها و مانند آنها، میان مؤمن و کافر مشترکند.

برخی نیز گفته‌اند: این آیه سخن خداوند است، نه سخن فرشتگان.

و سخن پروردگار که: « وَ لَكُمْ فِيهٰا مٰا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَ لَكُمْ فِيهٰا مٰا تَدَّعُونَ » (و برای شما در آن‌جا هر چه دلتان بخواهد و هر چه طلب کنید فراهم است)، ضمیر «فِيهٰا» در هر دو جا به آخرت بازمی‌گردد. اصل «شهوت»، کشش و تمایل نفس به‌وسیلهٔ یکی از نیروهایش به‌سوی چیزی است که آن نیرو خواهانِ آن است و از آن لذت می‌برد؛ مانند شهوتِ خوراک، نوشیدنی و زناشویی. و اصل «ادّعاء» ــ که از باب افتعال از ریشهٔ «دعا» است ــ به‌معنای طلب و خواستن است. بنابراین، جملهٔ دوم یعنی سخن خدا: « وَ لَكُمْ فِيهٰا مٰا تَدَّعُونَ » دامنه‌ای گسترده‌تر از جملهٔ نخست یعنی « لَكُمْ فِيهٰا مٰا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ » دارد؛ چراکه شهوت، طلبی خاص است، ولی مطلقِ طلب و خواستن عام‌تر از آن می‌باشد.

از این رو، آیه به مؤمنان نوید می‌دهد که در آخرت هر چه ممکن است شهوت‌هایشان به آن پیوند خورَد، از خوراک و نوشیدنی و زناشویی و جز آن، برایشان فراهم است؛ بلکه فراتر و والاتر از آن نیز در اختیار دارند، و آن این‌که هر چه بخواهند در آن‌جا برایشان مهیاست؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «لَهُمْ مٰا يَشٰاؤُنَ فِيهٰا» (برای آنان در آن‌جا هر چه بخواهند هست) (ق: ۳۵).

بحث روایی

و در تفسیر قمی، دربارهٔ سخن خدای متعال: « نَحْنُ أَوْلِيٰاؤُكُمْ فِي الْحَيٰاهِ الدُّنْيٰا » (ما در زندگی دنیا یاوران شماییم) آمده است که فرمود: «كنا نحرسكم من الشياطين» (ما شما را از شیاطین پاس می‌داشتیم)، « وَ فِي الْآخِرَهِ » (و در آخرت)؛ یعنی هنگام مرگ.

و در مجمع‌البیان آمده است: دربارهٔ آیه گفته‌اند معنای « نَحْنُ أَوْلِيٰاؤُكُمْ فِي الْحَيٰاهِ الدُّنْيٰا » (ما در زندگی دنیا یاوران شماییم) این است که ما در دنیا و هنگام مرگ در آخرت شما را پاس می‌داریم.