تفسیر آیهٔ ۳۰ سورهٔ فصلت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ الَّذِينَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلاٰئِكَهُ » تا آخر آیه (بی‌تردید کسانی که گفتند پروردگار ما خداست و سپس پایداری ورزیدند، فرشتگان بر آنان فرود می‌آیند...). راغب گفته است: «استقامت» دربارهٔ راهی به کار می‌رود که بر خطی راست باشد، و راه حق نیز به آن تشبیه شده است؛ مانند: « اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِيمَ » (ما را به راه راست هدایت فرما). و نیز گفته است: استقامتِ انسان، پایبندی پیوستهٔ او به راه راست است؛ مانند این سخن خدا: « إِنَّ الَّذِينَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا » (کسانی که گفتند پروردگار ما خداست و سپس پایداری ورزیدند). پایان سخن راغب. در صحاح نیز آمده است: استقامت به معنای اعتدال و میانه‌روی است؛ گفته می‌شود: «استقام له الأمر» (کار برای او سامان و اعتدال یافت). پایان سخن صحاح.

بنابراین، مراد از فرمودهٔ خداوند: «ثُمَّ اسْتَقٰامُوا» (سپس پایداری ورزیدند)، در پیش گرفتن میانهٔ راه بدون هرگونه انحراف و تمایل به چپ و راست، و پایداری بر همان سخنی است که گفتند. خدای متعال می‌فرماید: «فَمَا اسْتَقٰامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ» (توبه: ۷، تا زمانی که با شما بر راستی پایدارند، شما نیز با آنان پایدار بمانید)، و می‌فرماید: «وَ اسْتَقِمْ كَمٰا أُمِرْتَ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ» (شوری: ۱۵، و همان‌گونه که مأمور شده‌ای پایداری کن و از هوس‌هایشان پیروی مکن). تفسیرهای گوناگونی نیز که دربارهٔ این عبارت آمده، به همین معنا بازمی‌گردد.

این آیه و آیات پس از آن، بیانگر نیکوییِ حال مؤمنان است، همان‌طور که آیات پیشین بازگوکنندهٔ بدیِ حال کافران بود.

فرمودهٔ خداوند: « تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلاٰئِكَهُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ » (فرشتگان بر آنان فرود می‌آیند که: مترسید و اندوهگین مباشید، و به بهشتی که وعده‌اش به شما داده می‌شد شادمان باشید)، خبر دادن از استقبالی است که فرشتگان در آینده از مؤمنان به عمل خواهند آورد؛ با دلگرم ساختن آنان، آرامش بخشیدن به جانشان و مژده دادن به کرامت و پاداش الهی.

فرشتگان، آنان را از ترس و اندوه ایمن می‌گردانند. ترس همواره از امر ناگواری است که انتظار وقوعش می‌رود؛ مانند عذابی که از آن بیم دارند و محروم ماندن از بهشتی که از آن نگرانند؛ و اندوه نیز از پیشامدی ناگوار برمی‌خیزد؛ پیشامدی که رخ داده و شرّی که دامنگیر شده است؛ مانند گناهانی که از انجام دادنشان اندوهگین می‌شوند و خیراتی که به سبب از دست رفتنشان غصه می‌خورند. ازاین‌رو فرشتگان خاطرشان را آسوده می‌سازند که در امانند و نباید از چیزی بترسند یا برای چیزی غمگین شوند؛ چرا که گناهانشان آمرزیده شده و عذاب از آنان گردانده شده است.

سپس فرشتگان با این سخن خود، آنان را به بهشتِ موعود مژده می‌دهند: « وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ » (و شادمان باشید به بهشتی که وعده داده می‌شدید). عبارت « كُنْتُمْ تُوعَدُونَ » (وعده داده می‌شدید) نشان می‌دهد که فرود آمدن فرشتگان با این مژده بر آنان، پس از زندگی دنیاست.

بحث روایی

و در همان کتاب، دربارهٔ سخن خدای متعال: « إِنَّ الَّذِينَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا » (همانا کسانی که گفتند پروردگار ما خداست، سپس پایداری ورزیدند)، از انس روایت شده که گفت: پیامبر خدا (ص) این آیه را بر ما خواند و سپس فرمود: «قد قالها ناس ثم كفر أكثرهم-فمن قالها حتى يموت فقد استقام عليها» (مردمانی این سخن را گفتند، آن‌گاه بیشترشان کافر شدند؛ پس هر کس آن را بگوید و تا دم مرگ بر آن بماند، بی‌گمان بر آن پایداری ورزیده است).

و در همان کتاب، دربارهٔ سخن خدای متعال: « تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلاٰئِكَهُ » (فرشتگان بر آنان فرود می‌آیند)، از مجاهد و سُدّی آمده است: یعنی هنگام مرگ؛ و این معنا از امام صادق (ع) نیز روایت شده است.