تفسیر آیهٔ ۲۳ سورهٔ فصلت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ ذٰلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدٰاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخٰاسِرِينَ » (و این همان گمانتان بود که دربارهٔ پروردگارتان بردید؛ شما را هلاک کرد، پس از زیانکاران شدید). «الإرداء» از ریشهٔ «الردى» و به معنای هلاکت است؛ و «ذٰلِكُمْ ظَنُّكُمُ » مبتدا و خبر است و « أَرْدٰاكُمْ » خبر دوم آن است، و ممکن است « ظَنُّكُمُ » بدل از «ذٰلِكُمْ» باشد.

و بنا بر وجه نخست، معنای آیه چنین است: و آن گمانی که یاد شد، پنداری بود که به آن گمان بردید و ذره‌ای از حق بی‌نیاز نمی‌کند، در حالی که علم و شهادت [بر اعمال] بر جای خود استوار است؛ همان گمان شما را به هلاکت انداخت و در نتیجه از زیان‌کاران شدید.

و بنا بر وجه دوم [معنا چنین است]: و گمانی که دربارهٔ پروردگارتان بردید—که بسیاری از کارهایی را که انجام می‌دهید نمی‌داند—شما را به هلاکت افکند؛ چراکه بارِ گناهان را بر شما سبک و ناچیز جلوه داد و شما را به کفر کشانید، و در نتیجه از زیان‌کاران شدید.

بحث روایی

و در «مجمع‌البیان» آمده است که امام صادق (ع) فرمود: «يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَخَافَ اللَّهَ خَوْفاً كَأَنَّهُ يُشْرِفُ عَلَى النَّارِ، وَ يَرْجُوهُ رَجَاءً كَأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ-إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:« وَ ذٰلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ »الْآيَةَ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِهِ-إِنْ خَيْراً فَخَيْرٌ وَ إِنْ شَرّاً فَشَرٌّ»؛ سزاوار است مؤمن از خدا چنان بترسد که گویی بر آتش دوزخ مشرف است، و چنان به او امید داشته باشد که گویی اهل بهشت است؛ چراکه خدای متعال می‌فرماید: «وَ ذٰلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ» (و این همان گمان شما بود که به پروردگارتان بردید) (فصلت: ۲۳) تا پایان آیه. سپس فرمود: همانا خدا نزد گمان بندهٔ خویش است؛ اگر گمانش نیک باشد، نیکی بیند و اگر بد باشد، به بدی رسد.

و در تفسیر قمی، به سند خود از عبدالرحمان بن حجاج، از امام صادق (ع) در حدیثی روایت شده است که پیامبر خدا (ص) فرمودند: «لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ يَظُنُّ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خَيْراً-إِلَّا كَانَ عِنْدَ ظَنِّهِ بِهِ»؛ هیچ بنده‌ای نیست که به خدای عزوجل گمان نیک ببرد، مگر آنکه خدا نزد همان گمانش به او رفتار می‌کند؛ و این همان سخن خدای عزوجل است: « وَ ذٰلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ » (فصلت: ۲۳) تا پایان آیه.

و در کتاب «الدر المنثور»، احمد، طبرانی، عبد بن حمید، مسلم، ابوداوود، ابن‌ماجه، ابن‌حبان و ابن‌مردویه از جابر روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمودند: «لَا يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا وَ هُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللَّهِ-فَإِنَّ قَوْماً قَدْ أَرْدَاهُمْ سُوءُ ظَنِّهِمْ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ-قَالَ اللَّهُ:»؛ مبادا هیچ‌یک از شما بمیرد مگر در حالی که به خدا خوش‌گمان باشد؛ چراکه بدگمانی به خدای عزوجل قومی را به تباهی کشاند؛ خدا فرموده است:

« وَ ذٰلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ-أَرْدٰاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخٰاسِرِينَ »؛ «و این همان گمان شما بود که دربارهٔ پروردگارتان بردید؛ شما را هلاک ساخت و از زیانکاران شدید» (فصلت: ۲۳).