تفسیر آیهٔ ۵۱ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتٰابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ» (آیا ندیدی کسانی را که بهره‌ای از کتاب به آنان داده شده بود، به جِبت و طاغوت ایمان می‌آورند؟). «جِبت» و «جِبس» به هر چیز بی‌خیر گفته می‌شود، و گفته‌اند: به هر معبودی جز خدای پاک و منزه نیز گفته می‌شود؛ و «طاغوت» در اصل مانند طغیانْ مصدر است، ولی در معنای فاعل (سرکش) بسیار به کار می‌رود؛ و گفته‌اند: طاغوت هر معبودی جز خداست. این آیه پرده از واقعه‌ای برمی‌دارد که در آن، گروهی از اهل‌کتاب به نفع کافران و علیه مؤمنان داوری کردند و گفتند راه مشرکان رهیافته‌تر از راه مؤمنان است؛ در حالی که نزد مؤمنان چیزی جز دین توحید نبود که در قرآن نازل شده و تصدیق‌کنندهٔ کتاب‌های خودِ آنان است، و نزد مشرکان هم چیزی جز ایمان به جبت و طاغوت وجود نداشت. پس این داوری در واقع اعترافِ اهل‌کتاب بود به اینکه مشرکان بهره‌ای از حق دارند، و آن همان ایمانی به جبت و طاغوت است که خدای متعال به آنان نسبت داده است. سپس خدا با این کلام خویش آنان را لعنت کرد: «أُولٰئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ» (آنان کسانی‌اند که خدا لعنتشان کرده است...).

اینکه یادآوری شده آنان بهره‌ای از کتاب آسمانی داشتند، برای این است که نکوهش و سرزنش بر آنان رساتر و سنگین‌تر باشد؛ زیرا ایمان‌آوردنِ عالمان اهل کتاب به جبت و طاغوت (بت‌ها و معبودهای باطل)، در حالی که کتاب آسمانی حقیقتِ آن دو را برایشان روشن ساخته بود، بسیار زشت‌تر و هولناک‌تر است.

بحث روایتی

در کتاب «الدر المنثور» دربارهٔ کلام خدای متعال: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ» (آیا به کسانی که بهره‌ای از کتاب به آنان داده شد ننگریستی؟) تا این سخن او:

«سَبِيلاً» (...راه‌یافته‌ترند) آمده است:

بیهقی در «دلائل» و ابن‌عساکر در تاریخ خود از جابر بن عبدالله روایت کرده‌اند که گفت: هنگامی که کار پیامبر (ص) بالا گرفت و شد آنچه شد، کعب بن اشرف کناره گرفت، به مکه پیوست و در آنجا اقامت گزید و گفت:

«نه علیه او کمکی می‌کنم و نه با او می‌جنگم.» در مکه به او گفتند: ای کعب، آیا آیین ما بهتر است یا دین محمد و یارانش؟ گفت: دین شما بهتر و کهن‌تر است و آیین محمد نوپدید است؛ پس دربارهٔ او این آیه نازل شد: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ...» (آیا کسانی را که بهره‌ای از کتاب به آنان داده شد ندیدی... تا آخر آیه).

می‌گویم: دربارهٔ سبب نزول این آیه روایاتی با صورت‌های گوناگون نقل شده که بی‌اشکال‌ترینِ آن‌ها همان است که آوردیم؛ با این حال، همه در اصل داستان مشترک‌اند، و آن اینکه شماری از یهودیان به سود قریش و بر ضد پیامبر (ص) داوری کردند که آیین قریش بهتر از دین اوست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۵۱ و ۵۲ با هم

این مطلب مؤید روایاتی است که در شأن نزول آمده است؛ مبنی بر اینکه مشرکان مکه از اهل کتاب خواستند میان آنان و مؤمنان درباره آیینی که برگزیده‌اند داوری کنند، و اهل کتاب نیز به نفع مشرکان و علیه مؤمنان داوری کردند. روایت مربوط به این موضوع در بحث روایی آینده خواهد آمد.