تفسیر آیهٔ ۴۴ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتٰابِ» (آیا به کسانی که بهره‌ای از کتاب [آسمانی] داده شده‌اند ننگریستی؟...). در سخن پیرامون آیات ۳۶ تا ۴۲ گذشت که آن آیات تا اندازه‌ای با این آیات پیوند دارند، و سخن دربارهٔ نزول آن آیات در حق یهود را نیز شنیدی.

خلاصه آنکه از این آیات چنین برمی‌آید که یهودیان نسبت به مؤمنان اظهار دوستی می‌کردند و خود را خیرخواه آنان نشان می‌دادند تا بدین وسیله فریبشان دهند، و آنان را به بخل‌ورزی و خودداری از انفاق وامی‌داشتند تا با این کار مانع به ثمر نشستنِ تلاش‌هایشان و سدّ راه پیشرفت و بالندگی‌شان شوند؛ و این معنا، لازمهٔ آن است که آن آیات در حق یهود نازل شده باشد، یا دربارهٔ کسانی فرود آمده باشد که با یهودیان نجوای پنهانی و دوستی داشتند و سپس با وسوسه و تحریفِ آنان از حق منحرف می‌شدند و به سویی تمایل می‌یافتند که یهودیان می‌خواستند، و در نتیجه خود بخل می‌ورزیدند و دیگران را نیز به بخل فرمان می‌دادند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۴۴ و ۴۵ با هم

و این همان نکته‌ای است که از این سخن پروردگار فهمیده می‌شود: «وَ يُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِأَعْدٰائِكُمْ» (و می‌خواهند شما راه را گم کنید، و خدا به دشمنانتان داناتر است) تا آخر آیه.

پس معنای این دو آیه ــ و خدا داناتر است ــ این است که آنچه اکنون برایتان بیان می‌کنیم، گواه و تصدیقی است بر آنچه دربارهٔ حالِ خودداری‌کننده از انفاق در راه خدا بر پایهٔ خودپسندی، فخرفروشی، بخل و ریاکاری برای شما روشن ساختیم؛ به این بیان که تو آن یهودیانی را می‌بینی که بهره‌ای از کتاب به آنان داده شده است ــ یعنی سهمی از آن، نه همهٔ آن، آن‌گونه که برای خود ادعا دارند ــ گمراهی را می‌خرند و آن را بر هدایت ترجیح می‌دهند، و می‌خواهند شما نیز راه راست را گم کنید؛ زیرا آنان هرچند با گشاده‌رویی با شما دیدار کنند، در پوشش اهل صلاح و درستی بر شما پدیدار شوند، چونان دوستانِ یاور با شما پیوند برقرار سازند و سخنانی برایتان بگویند که چه بسا طبعتان آن را بپسندد و دل‌هایتان درست انگارد، ولی در حقیقت جز گمراهیِ شما از راه [حق] را نمی‌خواهند، همان‌گونه که برای خود نیز گمراهی را برگزیدند. و خدا از شما به دشمنانتان داناتر است، و آنان دشمنان واقعی شما هستند؛ پس مبادا ظاهرِ حالی که از آنان می‌بینید شما را فریب دهد، و مبادا از دستورشان پیروی کنید یا به سخنان آراسته و القائاتِ ظاهرْفریبشان گوش بسپارید، با این پندار که آنان سرپرستان و یاوران شمایند! شما هیچ نیازی به سرپرستیِ دروغین و یاریِ مورد انتظارِ آنان ندارید؛ «و كفى بالله وليا، و كفى بالله نصيرا» (و خدا برای سرپرستی بس است، و خدا برای یاوری بس است). پس با ولایت و یاریِ الهی، چه نیازی به سرپرستی و یاریِ آنان خواهد بود؟

بحث روایتی

تفسیر آیه‌های ۴۴ تا ۴۶ با هم

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌اسحاق، ابن‌جریر، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم و بیهقی در «دلائل» از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: «رفاعة بن زید بن تابوت از بزرگان یهود بود؛ هرگاه با پیامبر خدا (ص) سخن می‌گفت، زبانش را می‌پیچاند (و کلمات را دوپهلو و کج ادا می‌کرد) و می‌گفت: «أرعنا سمعك يا محمد حتى نفهمك» (ای محمد، گوشت را به ما بسپار تا به تو بفهمانیم)، سپس به اسلام طعنه می‌زد و از آن عیب‌جویی می‌کرد. پس خدای متعال دربارهٔ او نازل فرمود: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتٰابِ يَشْتَرُونَ الضَّلٰالَةَ» (نساء: ۴۴؛ آیا به کسانی که بهره‌ای از کتاب داده شده‌اند ننگریستی که گمراهی را می‌خرند...) تا آنجا که می‌فرماید: «فَلاٰ يُؤْمِنُونَ إِلّٰا قَلِيلاً» (نساء: ۴۶؛ پس جز اندکی ایمان نمی‌آورند)».

تفسیر آیه‌های ۴۴ تا ۴۷ با هم

می‌گویم: هرچند ظاهر آیات شریف، بر پایهٔ بیانی که گذشت، نشان می‌دهد نزول آن‌ها دربارهٔ یهودیان از اهل کتاب است، امّا آنچه از سبب نزول نقل کردیم، چیزی بیش از یک تطبیق (انطباق آیه بر مصداق) نیست؛ همانند بیشتر روایات مشابه که بازگوکنندهٔ شأن نزول‌ها هستند، و خدا داناتر است. ادامه در متن کامل