تفسیر آیهٔ ۲۶ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «يُرِيدُ اللّٰهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ» («خدا می‌خواهد برای شما روشن سازد») تا پایان آیه؛ این سخن، بیان و اشاره‌ای است به هدف از قانون‌گذاریِ احکامی که در سه آیهٔ گذشته آمد، و نیز مصلحت‌هایی که با عمل به آن‌ها پدید می‌آید. پس اینکه می‌فرماید:

«يُرِيدُ اللّٰهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ» (خدا می‌خواهد برای شما روشن سازد)،

یعنی احکام دینش را که دربردارندهٔ مصلحت دنیا و آخرت شماست، و نیز معارف و حکمت‌های نهفته در آن را [بیان کند]. بنا بر این وجه، مفعولِ کلام الهی: «لِيُبَيِّنَ» (تا روشن سازد) حذف شده است تا بر اهمیت و عظمت شأن آن دلالت کند؛ و نیز ممکن است هر دو عبارتِ «لِيُبَيِّنَ لَكُمْ» (تا برای شما بیان کند) و «وَ يَهْدِيَكُمْ» (و شما را راه نماید) متوجه عبارت «سُنَنَ الَّذِينَ» (روش‌ها و سنت‌های کسانی که...) باشند (به صورت تنازع در عمل نحوی) [و معنا چنین باشد که خدا می‌خواهد سنت‌های گذشتگان را برایتان بیان کند و شما را به آن‌ها رهنمون شود].

خدای متعال می‌فرماید: «وَ يَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» (و شما را به راه‌ورسمِ پیشینیانتان هدایت کند)؛ یعنی راه‌های زندگیِ پیشینیان از پیامبران و امت‌های شایسته‌ای که در زندگی دنیا در مسیر خشنودی خدا حرکت کردند و از این طریق به سعادت دنیا و آخرت دست یافتند. مراد از سنّت‌های آنان بنا بر این معنا، کلیاتِ راه‌ورسم آنان است نه جزئیات و همهٔ ویژگی‌هایشان؛ بنابراین این اشکال وارد نمی‌شود که برخی احکامِ آنان را همین آیات نسخ و لغو کرده است؛ مانند ازدواج برادران با خواهران در شریعت آدم، یا ازدواج هم‌زمان با دو خواهر در شریعت یعقوب (ع)؛ زیرا بر پایهٔ برخی روایات، آن حضرت بین دو خواهر یعنی «لیا» مادر یهودا و «راحیل» مادر یوسف جمع کرده بود. این یک وجه.

در اینجا معنای دیگری نیز گفته شده و آن این است که مراد، نمایاندنِ راه‌ورسم همهٔ پیشینیان است، چه بر حق بوده باشند و چه بر باطل؛ یعنی ما همهٔ سنت‌های گذشته را از حق و باطل برای شما بیان کردیم تا آگاه و با بصیرت گردید، حق را برگزینید و باطل را وانهید.

این معنا فی‌نفسه ایرادی ندارد، جز اینکه واژهٔ «هدایت» در قرآن در چنین معنایی به کار نرفته است؛ بلکه هدایت در کاربردهای قرآنی همواره در معنای رساندن به حق یا نشان‌دادنِ راه حق آمده است؛ مانند این سخن خداوند: «إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ» (قصص: ۵۶؛ تو هر کس را دوست بداری نمی‌توانی هدایت کنی، بلکه خدا هر که را بخواهد هدایت می‌نماید) و آیهٔ: «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً» (انسان: ۳؛ ما راه را به او نشان دادیم، خواه سپاسگزار باشد یا ناسپاس). افزون بر این، با شیوه و بیان قرآن سازگارتر آن است که از چنین مفاهیمی با واژگانی چون «تبیین» (بیان کردن) و «قصص» (داستان گفتن و بازگو کردن) و مانند آن یاد کند.

آری، اگر هر دو فعلِ «يُبَيِّنَ» (بیان کند) و «وَ يَهْدِيَكُمْ» (و شما را هدایت کند) را متنازع در عبارتِ «سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» (راه‌ورسم پیشینیانتان) بدانیم [یعنی هر دو فعل بر این مفعول اثر بگذارند] و جملهٔ «وَ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ» (و توبهٔ شما را بپذیرد) را نیز به آن پیوند دهیم، به طوری که معنا چنین شود: «خداوند راه‌ورسم پیشینیانتان را برای شما بیان می‌کند، شما را به بخش حقِّ آن هدایت می‌نماید و دربارهٔ بخش‌های باطلی که بدان دچار شده بودید توبه و بازگشتتان را می‌پذیرد»، این توجیهی پذیرفتنی دارد؛ زیرا در آیات پیشین، هم سنّت‌های گذشتگان اعم از حق و باطل یاد شده و هم از پذیرش توبه دربارهٔ سنّت‌های باطلِ گذشته سخن به میان آمده است.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ اللّٰهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ» (و توبهٔ شما را بپذیرد و خدا دانای باحکمت است). توبهٔ یادشده در اینجا همان بازگشت و روی‌آوریِ خدا به سوی بنده‌اش همراه با نعمت و رحمت است؛ قانون‌گذاری شریعت، بیان حقیقت و راهنمایی به راه راست، همگی توبه و توجهی از جانب خدای سبحان است؛ چنان‌که پذیرش توبهٔ بنده و برداشتن آثار گناه نیز توبه شمرده می‌شود.

پایان‌یافتن سخن با جملهٔ «وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ» (و خدا دانای حکیم است) بدان جهت است که به تمام فرازهای آیه بازگردد؛ و اگر تنها به فراز پایانی مربوط می‌شد، در ظاهر مناسب‌تر آن بود که گفته شود: «وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ» (و خدا آمرزندهٔ مهربان است).