تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «وَ الَّذٰانِ يَأْتِيٰانِهٰا مِنْكُمْ فَآذُوهُمٰا» (و آن دو نفری از شما که مرتکب آن کار زشت می‌شوند، آزارشان دهید)؛ این دو آیه از نظر مضمون با هم متناسب‌اند و ضمیر در «يَأْتِيٰانِهٰا» (مرتکب آن می‌شوند) قطعاً به فاحشه (کار زشت) بازمی‌گردد. این نکته تأیید می‌کند که هر دو آیه برای بیان حکم زنا آمده‌اند. بر این اساس، آیهٔ دوم کامل‌کنندهٔ حکم در آیهٔ نخست است؛ زیرا آیهٔ اول تنها به حکم زنان پرداخته، در حالی که آیهٔ دوم حکم هر دو (مرد و زن) را با هم بیان می‌کند که همان آزار دادن است. از این رو، از مجموع دو آیه حکم زناکار (مرد و زن) به دست می‌آید که عبارت است از آزار دادنِ هر دو و نگه‌داشتنِ زنان در خانه‌ها.

اما این سخن با ادامهٔ کلام خدای متعال سازگار نیست که می‌فرماید: «فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا» (پس اگر توبه کردند و به اصلاح آمدند، از آنان دست بردارید)؛ چراکه این بخش با حبس ابد سازگاری ندارد. بنابراین ناگزیر باید گفت: مراد از دست برداشتن، دست کشیدن از آزار دادن است نه از حبس؛ پس حکم حبس به جای خود باقی است.

«وَ الَّذٰانِ يَأْتِيٰانِهٰا مِنْكُمْ» (و آن دو نفری از شما که مرتکب آن می‌شوند).

و با سند صحیح از پیامبر (ص) روایت شده است که فرمود: «من عمل منكم عمل قوم لوط فاقتلوا الفاعل و المفعول» (هر کس از شما کار قوم لوط را انجام داد، فاعل و مفعول را بکشید). این حکم یا حکمی ابتدایی است که نسخ نشده، و یا حکمی است که این آیه را نسخ کرده است؛ و در هر دو صورت، سخن او (ابومسلم) باطل است.

و آیهٔ دوم دربردارندهٔ حکم زنای بدون احصان (زنای غیرمحصنه) است که همان آزار دادن است، خواه مقصود از آن حبس باشد یا زدن با کفش یا سرزنش زبانی یا جز آن. بنا بر این، این آیه با آیهٔ جلد (تازیانه) در سورهٔ نور نسخ شده است. اما روایتی که می‌گوید این آیه دربردارندهٔ حکم دوشیزگان و مجردان است، از اخبار آحاد است و افزون بر آن، مرسل (بدون ذکر سلسله‌سند تا معصوم) و به سبب ارسال ضعیف است؛ و خدا داناتر است. با این همه، این سخن نیز از سستی خالی نیست [پاورقی: چراکه اشاره داشتنِ حکم منسوخ به نسخ خود، با نسخ بودن منافاتی ندارد (از مؤلف)].

خدای متعال می‌فرماید: «فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا» (پس اگر توبه کردند و اصلاح نمودند، از آنان روی برتابید) تا پایان آیه؛ مقید کردن توبه به اصلاح، برای محقق ساختن حقیقتِ توبه و روشن کردن این نکته است که توبه صرفاً یک لفظ یا حالتی هیجانی و زودگذر نیست.

بحث روایی

پرسیده شد: کلام خداوند که «وَ اللّٰذٰانِ يَأْتِيٰانِهٰا مِنْكُمْ» (و از میان شما، آن دو نفری که مرتکب آن کار می‌شوند) به چه معناست؟ فرمود: یعنی دوشیزه و مجرد، هنگامی که مرتکب همان کار زشتی شود که این زنِ شوهرکرده انجام داده بود. پرسید: «فَآذُوهُمٰا» (پس آنان را آزار دهید) چیست؟ فرمود: زندانی می‌شود؛ تا پایان حدیث.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۱۵ و ۱۶ با هم

از همین رو چه بسا با پیروی از آنچه در برخی روایات آمده است (و ما آن را نقل خواهیم کرد) گفته شده باشد: آیهٔ نخست برای بیان حکم زنا در زنان غیرباکره (ثَیّب، زنی که با شوهر همبستر شده است) است و آیهٔ دوم برای حکم دوشیزگان (ابکار) آمده است، و مقصود از آزار دادن نیز همان حبس کردن دوشیزگان و سپس با توبه و اصلاح، رها ساختنِ آنان است. اما اولاً این اشکال باقی می‌ماند که دلیل اختصاص دادنِ آیهٔ نخست به غیرباکره‌ها و آیهٔ دوم به دوشیزگان چیست، بی‌آنکه دلیلی لفظی بر آن باشد؛ و ثانیاً وجهِ اختصاص یافتنِ زن زناکار به ذکر در آیهٔ اول، و ذکر هر دو با هم در آیهٔ دوم چیست که می‌فرماید:

و به ابو مسلمِ مفسر نسبت داده شده است که آیهٔ نخست برای بیان حکم مساحقه (همجنس‌گرایی زنان) است و آیهٔ دوم حکم لواط میان مردان را بیان می‌کند و هیچ‌یک از این دو آیه منسوخ نیستند.

و نادرستی این سخن آشکار است: اما در آیهٔ نخست، به سبب همان دلیلی که در بررسی سخن خداوند «وَ اللاّٰتِي يَأْتِينَ الْفٰاحِشَهَ مِنْ نِسٰائِكُمْ» (و زنانی از شما که مرتکب کار زشت می‌شوند) بیان کردیم؛ و اما در آیهٔ دوم، به دلیل آنچه در سنّت به اثبات رسیده است که حدّ لواط، اعدام (کشتن) است،

و با توجه به معنای ظاهری و پیش‌رسنده به ذهن از دو آیه، و قرینه‌های پیرامون کلام، و اشکالی که در معنای بیان‌شده از سوی مفسران گذشت — و خدا داناتر است — ممکن است دربارهٔ معنای این دو آیه گفته شود: این آیه دربردارندهٔ بیان حکم زنای زنان شوهردار (مُحصَنات) است، و دلیل آن، اختصاص دادنِ زنان به ذکر در این آیه بدون نام بردن از مردان است؛ و به کار بردن واژهٔ «نساء» برای همسران در زبان عربی رایج است، به‌ویژه هنگامی که به مردان اضافه شود، چنان‌که در تعبیر «نسائكم» (زنانتان) آمده است. خدای متعال می‌فرماید: «وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَهً» (و مهریهٔ زنان را به عنوان هدیه‌ای خالصانه به خودشان بپردازید) [نساء: ۴]، و خدای متعال می‌فرماید: «مِنْ نِسٰائِكُمُ اللاّٰتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ» (از آن زنانی که با آنان همبستر شده‌اید) [نساء: ۲۳].

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۵ و ۱۶ با هم

می‌گویم: این ماجرا، یعنی این‌که در صدر اسلام حکمِ جاری دربارهٔ زنان، نگهداری در خانه‌ها تا زمان وفات بود، پس از آن از طریق‌های اهل سنت به روایت از ابن‌عباس، قتاده، مجاهد و دیگران نیز نقل شده است. و از سُدّی نقل شده که زندانی کردن در خانه‌ها حکمی مخصوص زنان شوهرکرده (ثیّبات) بود، و آزار دادنِ مطرح‌شده در آیهٔ دوم، حکمی برای دختران و پسران جوانی بود که ازدواج نکرده بودند؛ و تو دانستی که سخن درست و شایسته در این مقام چیست.