تفسیر آیهٔ ۳۱ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

و در همان کتاب، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ » (سپس شما روز قیامت نزد پروردگارتان با یکدیگر به نزاع و خصومت برمی‌خیزید)، ابن‌عمر گفت:

«ما گمان می‌کردیم این آیه دربارهٔ ما و اهل دو کتاب (یهود و نصارا) است و می‌گفتیم: ما چگونه با هم خصومت خواهیم کرد، در حالی که پیامبرمان یکی و کتابمان یکی است؟! تا آنکه دیدم برخی از ما با شمشیر بر روی برخی دیگر می‌زنند، آنگاه دانستم که این آیه دربارهٔ خودِ ما نازل شده است»!

و ابوسعید خُدری گفت: «ما می‌گفتیم: پروردگار ما یکی، پیامبر ما یکی و دین ما یکی است؛ پس این خصومت چیست؟! اما هنگامی که روز صِفّین فرارسید و برخی از ما با شمشیر بر برخی دیگر تاختند، گفتیم: آری، مقصود همین است»!

می‌گویم: و در کتاب «الدر المنثور» حدیث نخست به چند طریق از ابن‌عمر روایت شده که الفاظ آن‌ها متفاوت اما معنایشان یکی است؛ و نیز آن را به نقل از چند تن از صاحبان جوامع حدیثی از ابراهیم نَخَعی آورده، و روایتی نزدیک به آن را هم از دو طریق از زبیر بن عوّام نقل کرده است؛ و حدیث دوم را نیز از سعید بن منصور از ابوسعید خُدری روایت کرده است.

و این احادیث با آنچه روایت شده است که «صحابه همگی مجتهدند و چه به حق رسیده باشند و چه خطا کرده باشند پاداش دارند»، ناسازگار است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۰ و ۳۱ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ » (قطعاً تو می‌میری و آنان نیز می‌میرند؛ سپس شما در روز قیامت نزد پروردگارتان مخاصمه خواهید کرد). آیهٔ نخست زمینه‌چینی برای مطلبی است که در آیهٔ دوم دربارهٔ مخاصمه‌شان در روز قیامت نزد پروردگارشان بیان می‌شود؛ و خطاب در « إِنَّكُمْ » (شما) به پیامبر (ص) و امتش، یا به‌ویژه به مشرکان است. «اختصام» (مخاصمه و ستیزه کردن) -چنان‌که در مجمع‌البیان آمده- به این معناست که هر یک از دو طرف، سخن و کار دیگری را با انکار و اعتراض رد کند.

معنای آیه چنین است: سرانجامِ تو و سرانجامِ آنان مرگ است؛ سپس همگی شما در روز قیامت، پس از آنکه نزد پروردگارتان حاضر شدید، به دادخواهی و منازعه برمی‌خیزید. و بخشی از آنچه پیامبر (ص) در آن روز عرضه می‌دارد، در قرآن حکایت شده است: «وَ قٰالَ الرَّسُولُ يٰا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً» (و پیامبر گفت: پروردگارا، همانا قوم من این قرآن را رها کردند) (فرقان: ۳۰).

این دو آیه به حسب لفظ خود عام هستند، اما چهار آیهٔ بعد تأیید می‌کند که مراد از این دادخواهی، همان چیزی است که روز قیامت میان پیامبر (ص) و کافرانِ امتش رخ می‌دهد.