تفسیر آیهٔ ۳۲ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَي اللّٰهِ وَ كَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جٰاءَهُ أَ لَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْويً لِلْكٰافِرِينَ » (پس کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بست و سخن راست را هنگامی که به سویش آمد تکذیب کرد؟ آیا در جهنم جایگاهی برای کافران نیست؟). در این آیه و آیات بعد از آن، بی‌درنگ به سرانجام دادخواهی آنان در روز قیامت پرداخته شده و به نتیجهٔ داوری میانشان اشاره گردیده است؛ گویی گفته می‌شود: نتیجهٔ داوری میان شما همین امروز هم معلوم است و پیداست چه کسی از شما اهل نجات و چه کسی هلاک‌شونده است؛ چرا که داوری در آن روز بر مدار ستمگری و نیکوکاری می‌چرخد، و ستمکارتر از کافر وجود ندارد، و مؤمن پرهیزگارِ نیکوکار است، و ستمگری به دوزخ می‌کشد و نیکوکاری به بهشت. این همان مطلبی است که سیاق آیه به دست می‌دهد.

پس سخن خدا: « فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَي اللّٰهِ » (پس کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بست)، یعنی با این ادعا که خدا شریکانی دارد، بر او افترا زد. بزرگی ستم به فراخور بزرگی کسی است که ستم دربارهٔ او واقع می‌شود؛ و هنگامی که آن وجود، خدای پاک و منزه باشد، این ستم از هر ستمی بزرگ‌تر، و مرتکب آن از هر ستمکاری ستم‌پیشه‌تر است.

و سخن خدا: « وَ كَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جٰاءَهُ » (و سخن راست را چون به سویش آمد تکذیب کرد)؛ مراد از «صدق»، خبر راست و درست یعنی اساسِ دین است، دین الهی که پیامبر آورده است؛ به قرینهٔ اینکه می‌فرماید: « إِذْ جٰاءَهُ » (چون به سویش آمد).

و سخن خدا: « أَ لَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْويً لِلْكٰافِرِينَ » (آیا در جهنم جایگاهی برای کافران نیست؟)؛ «مثوی» اسم مکان به معنای منزلگاه و اقامتگاه است، و پرسش در آیه برای تقریر (تأکید و تثبیت مطلب) است؛ یعنی مسلماً جایگاه این ستمکاران در جهنم است؛ چرا که در برابر حق گردن‌کشی کردند و همین کبرورزی سبب افترا بستنشان به خدا و تکذیبِ خبر راستینی شد که پیامبر آورده بود.

این آیه بنا بر سیاق، ویژهٔ مشرکانِ روزگار پیامبر (ص) یا مشرکانِ امّت او است، ولی به عموم لفظ خود، هر کس را که بدعتی پدید آورَد و سنّتی از سنت‌های دین را فرونهد، در بر می‌گیرد.