تفسیر آیهٔ ۱۹ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَهُ الْعَذٰابِ أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النّٰارِ » (آیا کسی که فرمان عذاب بر او قطعی شده است [رهایی می‌یابد؟] آیا تو کسی را که در آتش است نجات می‌دهی؟). ثابت شدن «کلمهٔ عذاب»، همان قطعی شدنِ ورود به دوزخ به سبب کفر است، بر پایهٔ این سخن خدا هنگام فرود آوردن آدم به زمین که: «وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ» (بقره: ۳۹) و آیاتی که در همین معناست.

و مقتضای سیاق آن است که در آیه عبارتی در تقدیر گرفته شده که این سخن خدا: « أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النّٰارِ » بر آن دلالت می‌کند؛ و تقدیر کلام چنین است: «آیا کسی که فرمان عذاب بر او حتمی شده، از آن نجات می‌یابد؟»، و این تقدیر سزاوارتر است از اینکه بگوییم عبارت چنین بوده است: «[آیا چنین کسی] بهتر است یا کسی که بهشت بر او واجب شده است؟».

و برخی گفته‌اند: معنا چنین است: «آیا کسی که وعید (وعدهٔ کیفرِ) خدای متعال بر او حتمی شده، آیا تو او را از آتش رهایی می‌بخشی؟»؛ که در این صورت، به جای آوردن ضمیری که به مبتدا بازگردد، به آوردنِ « مَنْ فِي النّٰارِ » (کسی که در آتش است) بسنده شده و پرسشِ انکاری نیز برای تأکید و توجه دادن به معنا دو بار تکرار شده است.

و برخی گفته‌اند: تقدیر چنین است: «أ فأنت تنقذ من في النار منهم» (آیا تو کسی از آنان را که در آتش است نجات می‌دهی؟) که ضمیرِ «منهم» حذف شده است؛ و این بدترین و ضعیف‌ترین وجه است.