تفسیر آیهٔ ۳۲ سورهٔ ص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَقٰالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتّٰي تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ » (پس گفت: من دوست‌داشتنِ این اسب‌ها را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم، تا آنکه خورشید در پسِ پرده پنهان شد)؛ ضمیر [در «فقالَ»] به سلیمان برمی‌گردد. و بنا بر آنچه گفته‌اند، مراد از «خیر»، اسب است؛ زیرا عرب اسب را «خیر» می‌نامد،

و از پیامبر (ص) روایت شده است: «الخير معقود بنواصي الخيل إلي يوم القيامه» (خیر و نیکی تا روز قیامت به پیشانی اسب‌ها بسته شده است.)

و برخی گفته‌اند: مراد از «خیر»، مالِ بسیار است، و در چند جای کلام خدای متعال نیز به همین معنا به کار رفته است؛ مانند این سخن او در بقره: ۱۸۰: «إِنْ تَرَكَ خَيْراً» (اگر مالی از خود بر جای گذاشت).

و دربارهٔ این سخن خدای متعال: « إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي »، مفسران گفته‌اند: فعلِ « أَحْبَبْتُ » دربردارندهٔ معنای ترجیح‌دادن (ایثار) است و حرف «عَنْ» به معنای «عَلیٰ» (بر) آمده است؛ و مقصود این است که: «من دوست‌داشتن اسب‌ها را بر یاد پروردگارم ـ که همان نماز است ـ ترجیح دادم در حالی که نماز را هم دوست می‌داشتم، یا اینکه اسب‌ها را چنان دوست داشتم که آن را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم»؛ در نتیجه با تماشای اسب‌هایی که بر من عرضه شد، از نماز غافل ماندم تا آنکه خورشید غروب کرد.

و دربارهٔ سخن او: « حَتّٰي تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ »، بنا بر گفتهٔ مفسران ضمیر به خورشید برمی‌گردد و مقصود از پنهان شدنش در پرده، غروب کردن آن و پوشیده‌شدنش در پسِ پردهٔ افق است؛ و یادکردِ «عَشیّ» (عصرگاه) در آیهٔ پیشین نیز این معنا را تأیید می‌کند، زیرا اگر جز این بود، هدف روشنی بر ذکر کلمهٔ «عَشیّ» مترتب نمی‌شد.

بنابراین حاصل معنای آیه چنین است: «به هنگام سان دیدن از اسب‌ها، دلبستگی به آن‌ها مرا از نماز بازداشت تا آنکه وقتش با غروب خورشید از دست رفت»؛ و البته او اسب‌ها را به خاطر خدا دوست می‌داشت تا برای جهاد در راه خدا آماده باشد، از این رو حضور او برای سان دیدن، خود عبادتی به شمار می‌رفت؛ بنابراین عبادتی او را از عبادتی دیگر بازداشت، جز اینکه او نماز را مهم‌تر می‌دانست.

و برخی گفته‌اند: ضمیر در « تَوٰارَتْ » به اسب‌ها برمی‌گردد؛ بدین صورت که او دستور داد اسب‌ها را به تاخت درآورند و تماشای دویدنِ آن‌ها چنان او را سرگرم ساخت که از برابر دیدگانش ناپدید شدند و در پردهٔ دوری پنهان گشتند؛ اما پیش‌تر بیان شد که یادکردِ «عَشیّ» (عصرگاه) معنای نخست را تأیید می‌کند، و در الفاظ آیه نیز هیچ دلیلی بر این ادعا که دستور تاختن داده باشد، وجود ندارد.

بحث روایی

در مجمع‌البیان دربارهٔ سخن خدای متعال: « فَقٰالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي » تا آخر آیه، از علی (ع) نقل شده که گفته‌اند: این اسب‌ها او را از نماز عصر سرگرم ساخت تا آنکه وقتش گذشت.

و در روایتی از اصحاب ما [امامیه] آمده است که اولِ وقتِ نماز از دست او رفت.

و در همان کتاب آمده است که ابن‌عباس گفت: از علی (ع) دربارهٔ این آیه پرسیدم؛ فرمود: «ای ابن‌عباس، در این باره چه روایتی به تو رسیده است؟» گفتم: شنیدم کعب می‌گوید: سلیمان به سان دیدن از اسب‌ها سرگرم شد تا آنکه نمازش قضا شد، پس گفت:

پس علی (ع) فرمود: «کعب دروغ گفته است؛ بلکه روزی سلیمان به سان دیدن از اسب‌ها سرگرم شد، چرا که آهنگ جهاد با دشمن داشت، تا آنکه خورشید در پسِ پرده پنهان گشت؛ پس به فرمان خدا به فرشتگانِ موکّل بر خورشید فرمود:

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۳۱ و ۳۲ با هم

و در کتاب «الفقیه»، از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: روزی در هنگام عصر، اسب‌ها را بر سلیمان بن داود عرضه کردند؛ پس او به تماشای آن‌ها سرگرم شد تا آنکه خورشید در پسِ پرده پنهان گشت؛ آنگاه به فرشتگان گفت:

تفسیر آیه‌های ۳۰ تا ۳۳ با هم

«ردوا الشمس علي حتي أصلي صلاتي في وقتها» (خورشید را به من بازگردانید تا نمازم را در وقتش بخوانم). ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۳۱ و ۳۲ با هم

زیاده‌رویِ آنان در این داستان بدان‌جا رسیده که روایت کرده‌اند آن اسب‌ها بیست هزار اسب بال‌دار بودند! و مانند آن، روایتی است که دربارهٔ آیهٔ «حَتّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ» (تا [خورشید] در پس پرده پنهان شد [ص: ۳۲]) از کعب نقل کرده‌اند که گفت: «آن، پرده‌ای از یاقوت سبز است که بر همهٔ آفریدگان احاطه دارد و سبزی آسمان از آن است»!