تفسیر آیهٔ ۲۷ سورهٔ ص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَيْنَهُمٰا بٰاطِلاً » تا آخر آیه («و ما آسمان و زمین و آنچه را میان آن دو است بیهوده نیافریدیم...»). چون سخن به یادکرد روز حساب رسید، عنان بیان را به سوی آن معطوف داشت و با دو دلیل بر آن استدلال کرد؛ نخستین دلیل همانی است که در این آیه با عبارت « وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ » تا آخر آورده است. این، استدلالی از راه غایت‌هاست؛ چراکه اگر آفرینش آسمان و زمین و آنچه میان آن دو است — که پدیده‌هایی آفریده‌شده، دارای سرآمد (مدت‌دار)، و پدیدآینده و فانی‌شونده هستند — به غایتی پایدار، ماندگار و بدون سرآمد منتهی نمی‌شد، بیهوده و باطل می‌بود؛ و باطل به معنای «آنچه غایتی ندارد»، تحققش در جهان خارج محال است؛ افزون بر آن‌که چنین کاری از پروردگار حکیم ناممکن است، و در حکمت خدای متعال نیز هیچ تردیدی نیست.

گاهی نیز «باطل» به کار می‌رود و منظور از آن «بازیچه و کار بیهوده» است؛ اگر مراد این باشد، آیه در معنای این سخن الهی خواهد بود: «وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَيْنَهُمٰا لاٰعِبِينَ مٰا خَلَقْنٰاهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ» (دخان: ۳۸-۳۹: و ما آسمان‌ها و زمین و آنچه را میان آن دو است بازیچه‌وار نیافریدیم؛ آن دو را جز به حق خلق نکردیم).

بعضی گفته‌اند: این آیه از نظر معنا عطف به ماقبل است؛ گویی گفته شده: «و از هوای نفس پیروی مکن، زیرا هم سبب گمراهی‌ات می‌شود و هم اینکه خدای متعال جهان را برای پیروی از هوای نفس نیافریده است—که همان باطل باشد—بلکه آن را برای توحید و پیروی از شرع آفریده است».

اما این سخن درست نیست؛ زیرا آیهٔ بعد: « أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ » (آیا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، مانند فسادانگیزان در زمین قرار می‌دهیم؟) و ادامهٔ آن، با این معنا سازگار نیست.

و این سخن او: « ذٰلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النّٰارِ » (این پندارِ کسانی است که کافر شدند؛ پس وای بر کافران از آتش!)؛ یعنی آفرینش باطل و بی‌هدفِ جهان، و نبودِ روز حسابی که در آن نتیجهٔ حسابرسیِ کارها آشکار گردد، گمانِ کسانی است که به معاد کفر ورزیده‌اند؛ پس وای بر آنان از عذاب آتش!