تفسیر آیهٔ ۷۹ سورهٔ یس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهٰا أَوَّلَ مَرَّهٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ »؛ «بگو: همان کسی آن را زنده می‌کند که بار نخست پدیدش آورد، و او به هر آفرینشی داناست.» این آیه آموختنِ پاسخ به پیامبر (ص) است.

«انشاء» همان پدید آوردنِ ابتدایی است، و مقید ساختنِ آن با « أَوَّلَ مَرَّهٍ » (بار نخست) برای تأکید است.

و این سخن که: « وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ »؛ «و او به هر آفرینشی داناست»، اشاره به این است که خدای متعال چیزی از آفریدگانش را فراموش نمی‌کند و به آن نادان نیست؛ پس وقتی او آفرینندهٔ این استخوان‌ها در آغاز بوده و به هیچ‌یک از حالات آن‌ها پیش از مرگ و پس از مرگ نادان نیست، زنده کردن دوبارهٔ آن کاملاً امکان‌پذیر است، زیرا توانایی ثابت است و نادانی و فراموشی راه ندارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷۸ و ۷۹ با هم

و در تفسیر عیاشی، از حَلَبی، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: اُبَیّ بن خَلَف آمد و استخوانی پوسیده را از دیواری برگرفت و آن را خرد کرد، سپس گفت: «آیا هنگامی که ما استخوان و خاکِ پوسیده شدیم، دوباره در آفرینشی نو برانگیخته می‌شویم؟» پس خدای متعال نازل فرمود: «قٰالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظٰامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ - قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهٰا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ» (یس: ۷۸-۷۹: [گفت: چه کسی این استخوان‌ها را در حالی که پوسیده‌اند زنده می‌کند؟ بگو: همان کسی آن‌ها را زنده می‌کند که نخستین بار پدیدشان آورد، و او به هر آفرینشی بسیار داناست]).

می‌گویم: مانند این روایت در کتاب «الدر المنثور» نیز به راه‌های فراوان از ابن‌عباس و عروة بن زبیر، و از قتاده، سُدّی و عِکرمه روایت شده است؛ و نیز از ابن‌عباس روایت شده است که گویندهٔ آن سخن، عاص بن وائل بوده است؛ و از طریقی دیگر از او روایت شده که گوینده‌اش عبدالله بن اُبَیّ بوده است.

و در کتاب «الاحتجاج»، در مناظرهٔ امام صادق (ع) آمده است که پرسش‌کننده پرسید: آیا روح پس از بیرون آمدن از کالبدش متلاشی می‌شود یا باقی می‌ماند؟ فرمود: بلکه تا هنگام دمیده شدن در صور باقی است؛ در آن هنگام همهٔ چیزها از میان می‌روند و ناپدید می‌شوند، به‌گونه‌ای که نه حس‌کننده‌ای می‌ماند و نه حس‌شونده‌ای. سپس چیزها بازگردانده می‌شوند همان‌طور که تدبیرکننده‌شان در آغاز پدید آورد؛ و این مدت، چهارصد سال است که آفریدگان در آن به خواب و سکون فرو می‌روند، و این فاصلهٔ میان دو دمیدن در صور است.

پرسید: چگونه برای او رستاخیز و بازگشتی باشد در حالی که بدن پوسیده و اعضا متلاشی و پراکنده شده‌اند؛ عضوی در سرزمینی خوراک درندگانش شده، و عضوی در سرزمینی دیگر طعمهٔ خزندگانش گشته، و عضوی خاک شده و همراهِ گِل در دیواری به کار رفته است؟

فرمود: بی‌گمان همان کسی که او را از نیستی پدید آورد و بدون نمونه‌ای پیشین به او صورت بخشید، قادر است او را بازگرداند، همان‌طور که نخستین بار آغازش کرد.

پرسید: این را برایم روشن کن. فرمود: روح در جایگاه خویش ماندگار است؛ روحِ نیکوکار در روشنایی و گشایش، و روحِ بدکار در تنگی و تاریکی است. بدن نیز خاک می‌شود همان‌گونه که از خاک آفریده شده بود؛ و آنچه درندگان و حشرات از شکم‌هایشان بیرون می‌ریزند—از آنچه خورده و پاره‌پاره کرده بودند—همهٔ آن در خاک محفوظ است، نزد کسی که هم‌وزن ذره‌ای در تاریکی‌های زمین از او پنهان نمی‌ماند و شمارِ چیزها و وزنشان را می‌داند؛ و همانا خاکِ انسان‌های دارای روح مانند طلا در میان خاک است.

پس چون هنگام رستاخیز فرا رسد، بر زمین بارانِ برانگیختگی می‌بارد؛ آن‌گاه زمین بالا می‌آید و به تپش می‌افتد و مانند مَشک تکان داده می‌شود، و خاکِ آدمیان جدا می‌گردد، همان‌گونه که طلا با شسته‌شدن با آب از خاک جدا می‌شود، و کَره با تکان‌دادنِ مَشک از شیر به دست می‌آید. «فيجتمع تراب كل قالب إلى قالبه-فينتقل بإذن الله القادر إلى حيث الروح-فتعود الصور بإذن المصور كهيئتها و يلج الروح فيها-فإذا قد استوى لا ينكر من نفسه شيئا.»؛ (پس خاک هر کالبدی به‌سوی قالب خود گرد می‌آید و به اذن خدای توانا به‌سوی جایگاه روح منتقل می‌شود؛ آنگاه صورت‌ها به اذن صورت‌آفرین همانند شکل پیشین خود بازمی‌گردند و روح در آن‌ها وارد می‌شود، و چون پیکر انسان سامان یافت و استوار شد، هیچ‌چیز از وجودِ خود را ناشناخته و بیگانه نمی‌یابد).