تفسیر آیهٔ ۱ سورهٔ سبا

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي لَهُ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي الْأَرْضِ » (ستایش خدایی را که آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آنِ اوست) تا آخر آیه؛ هدف در اینجا، بیان رستاخیز و پاداش و کیفر است؛ بیانی که هیچ تردیدی به آن راه نیابد و با اشاره به برهانی باشد که راه بهانه‌جویی را بر مخالف می‌بندد. اساسی که این برهان بر آن تکیه دارد، دو چیز است: نخست، فراگیریِ مالکیت خدای متعال بر هر چیز و از هر جهت، تا هر تصرفی که در موجودات بخواهد برایش روا و درست باشد؛ از آغازِ آفرینش و روزی دادن گرفته تا میراندن و دوباره زنده کردن و پاداش و کیفر بخشیدن. دوم، کمالِ آگاهی و علم خدای متعال به اشیا از تمام جهات؛ دانشی که هرگز پنهان‌ماندن و زوالی به آن راه نمی‌یابد، تا هر کس را که بخواهد بازگرداند و بر پایهٔ دانشی که از کارهایش دارد، به او پاداش نیک یا کیفر بد دهد.

پس این سخن که « اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي لَهُ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي الْأَرْضِ » (ستایش خدایی را که آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آنِ اوست)، ستایش خداوند است بر مالکیتی که بر هر چیز گسترده شده، به‌گونه‌ای که حق دارد در هر چیزی چنان‌که بخواهد و اراده کند، تصرف نماید.

و عبارت « وَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَهِ » (و ستایش در آخرت نیز از آنِ اوست)، حمد را ویژهٔ آخرت نیز می‌شمارد؛ چراکه جملهٔ نخست دربردارندهٔ ستایش در دنیاست، زیرا نظمِ مشهود در آسمان‌ها و زمین، نظامی دنیوی است؛ همان‌گونه که این سخن خدای متعال بر آن گواهی می‌دهد: «يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمٰاوٰاتُ» (روزی که زمین به زمینی دیگر و آسمان‌ها نیز [به آسمان‌هایی دیگر] دگرگون می‌شوند؛ ابراهیم: ۴۸).

و عبارت « وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ » (و اوست سنجیده‌کار و آگاه)، پایان یافتن آیه با این دو نام گرامی برای نشان دادن این حقیقت است که تصرف او در نظام دنیا و سپس پیوند زدن آن با نظام آخرت، بر پایهٔ حکمت و داناییِ عمیق استوار است. پس با حکمتِ خویش، در پیِ دنیا آخرت را آورده است، وگرنه آفرینش، بیهوده و تباه می‌گشت و نیکوکار از بدکار بازشناخته نمی‌شد؛ چنان‌که فرمود:

«وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَيْنَهُمٰا بٰاطِلاً -إلي أن قال- أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجّٰارِ» («و ما آسمان و زمین و آنچه میان آن دو است را بیهوده نیافریدیم... — تا آنجا که فرمود — آیا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، مانند فسادانگیزان در زمین قرار می‌دهیم، یا پرهیزگاران را مانند گنهکاران پرده‌در می‌نهیم؟!»؛ ص: ۲۸)، و با آگاهی عمیق خویش (خبیر بودنش) همه را محشور می‌کند و احدی از آنان را فرونمی‌گذارد و هر کسی را در برابر آنچه به دست آورده جزا می‌دهد.

و «خبیر» از نام‌های نیکوی خداوند است که از «خبرت» (آگاهیِ ژرف) گرفته شده و به معنای دانایی به جزئیات است؛ ازاین‌رو معنایی خاص‌تر از «علیم» دارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

به نکتهٔ نخست در همین آیهٔ اول اشاره شده و به نکتهٔ دوم در آیهٔ دوم؛ از همین رو روشن می‌شود که این دو آیه، زمینه‌سازی برای مطالبی است که در آیهٔ سوم و چهارم می‌آید.