تفسیر آیهٔ ۴۹ سورهٔ احزاب

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمٰا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّهٍ تَعْتَدُّونَهٰا فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَرٰاحاً جَمِيلاً » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه با زنان باایمان ازدواج کردید و پیش از آنکه با آنان همخوابگی کنید طلاقشان دادید، برای شما بر عهدهٔ آنان عِده‌ای نیست که آن را بشمارید؛ پس آنان را با هدیه‌ای مناسب بهره‌مند سازید و به شیوه‌ای شایسته رهایشان کنید). مقصود از نکاحِ زنان، بستن پیمان عقد با آنان است، و مراد از مس، همخوابگی و آمیزش است، و مقصود از تمتیع (بهره‌مند ساختن)، بخشیدن مقداری مال به آنان است که با شأن و حالشان متناسب باشد، و تسریح جمیل (رهاسازی شایسته)، رها کردن آنان بدون کشمکش و خشونت است.

و معنا این است: هرگاه زنان را پس از عقد و پیش از آمیزش طلاق دادید، عدهٔ طلاقی بر عهدهٔ آنان نیست و واجب است آنان را با مقداری مال بهره‌مند سازید و به شیوه‌ای شایسته رهایشان کنید.

و این آیه مطلق است و هم صورتی را دربرمی‌گیرد که برای آنان مهریه‌ای تعیین شده باشد و هم صورتی را که مهریه‌ای تعیین نشده باشد؛ از این رو، این کلام الهی آن را مقید می‌سازد:

«وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَهً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ» (و اگر پیش از آنکه با آنان همخوابگی کنید طلاقشان دادید در حالی که برایشان مهریه‌ای معین کرده بودید، نیمی از آنچه معین کرده‌اید بر عهدهٔ شماست) (بقره: ۲۳۷)؛

و آیهٔ نخست در مواردی که مهریه‌ای برای آنان تعیین نشده باشد، همچنان به عنوان دلیل و حکم باقی می‌ماند.

بحث روایی

در کتاب «من لایحضره الفقیه»، از عمرو بن شِمْر از جابر از امام باقر (ع) روایت شده است که دربارهٔ سخن خدای عزّوجلّ فرمود:

«« ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ-فَمٰا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّهٍ تَعْتَدُّونَهٰا-فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَرٰاحاً جَمِيلاً » [احزاب: ۴۹] (سپس پیش از آنکه با آنان آمیزش کنید طلاقشان دادید، دیگر برای شما بر عهدهٔ آنان عده‌ای نیست که آن را بشمارید؛ پس آنان را از هدیه بهره‌مند سازید و به نیکی و شایستگی رهایشان کنید)، فرمود: «مَتِّعُوهُنَّ» یعنی با هر هدیه و کار نیکی که در توان دارید به آنان احسان و نیکی کنید؛ «زیرا آنان با اندوه، دل‌مردگی و تنهایی، غمی بزرگ و شماتت دشمنانشان بازمی‌گردند؛ و همانا خداوند بخشنده‌ای است که حیا می‌ورزد (باگذشت و جوانمرد است) و اهل حیا را دوست می‌دارد؛ بی‌گمان گرامی‌ترین شما کسی است که همسران خویش را بیشتر تکریم و احترام کند.»

و در کتاب «کافی» به سند خود از حَلَبی از امام صادق (ع) روایت کرده است که دربارهٔ مردی که همسرش را پیش از همخوابگی طلاق می‌دهد، فرمود: «اگر مهری برای او تعیین کرده باشد، پرداخت نیمی از مهر بر عهدهٔ اوست، و اگر مهری برایش معین نکرده باشد، باید به فراخور حالِ زنانی چون او، هدیه‌ای شایسته (متاع) به وی بپردازد.»

می‌گویم: روایت‌ها در این باره بسیار است، و چنان‌که در تفسیر آیه گذشت، همگی بر این مبنا هستند که آیهٔ این سوره با آیهٔ سورهٔ بقره (بقره: ۲۳۶-۲۳۷) تخصیص خورده است.

و در کتاب «الدر المنثور»، عبد بن حمید از حبیب بن ثابت روایت کرده است که گفت: مردی نزد علی بن الحسین (ع) آمد و دربارهٔ مردی پرسید که گفته بود: «اگر با فلانی ازدواج کنم، او طلاق‌داده‌شده است.» امام فرمود: «این سخن اعتباری ندارد؛ خداوند پیش از طلاق، از نکاح آغاز کرده و فرموده است: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ » (احزاب: ۴۹؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه با زنان باایمان ازدواج کردید و سپس آنان را طلاق دادید...).»

می‌گویم: در کتاب «مجمع‌البیان» نیز این روایت از حبیب بن ثابت از آن حضرت (ع) نقل شده است.

و در همان کتاب، ابن‌ماجه و ابن‌مردویه از مِسوَر بن مَخرَمه روایت کرده‌اند که پیامبر (ص) فرمود:

«لا طلاق قبل نكاح و لا عتق قبل ملك»: «هیچ طلاقی پیش از ازدواج، و هیچ آزادسازیِ برده‌ای پیش از مالکیت تحقق نمی‌یابد.»

می‌گویم: مانند این روایت از جابر و عایشه نیز از پیامبر (ص) نقل شده است.