تفسیر آیهٔ ۲۵ سورهٔ لقمان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ » (و اگر از آنان بپرسی چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده است، حتماً خواهند گفت: خدا. بگو: ستایش ویژهٔ خداست، بلکه بیشترشان نمی‌دانند)؛ این کلام اشاره به آن دارد که مشرکان بر فطرت توحید آفریده شده‌اند و نادانسته بدان اعتراف می‌کنند؛ زیرا اگر از آنان پرسیده شود چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده است، اعتراف می‌کنند که او خدای بزرگ‌نام است. و هنگامی که آفریننده تنها خودِ او باشد، تدبیرکنندهٔ آن‌ها نیز تنها خودِ اوست، چراکه تدبیر از آفرینش جدا نیست. و چون تدبیرکنندهٔ امور و بخشندهٔ نعمت‌ها—همان که روزی را می‌گسترد و تنگ می‌گیرد و بدو امید می‌رود و از او بیم داشته می‌شود—تنها اوست، پس معبودِ حقیقی نیز تنها و بی‌هیچ شریکی خودِ اوست؛ بنابراین، آنان نادانسته به یگانگیِ خدا اعتراف کرده‌اند.

از این رو به پیامبر (ص) فرمان داد تا خدا را بر اعتراف ناآگاهانه‌شان سپاس گوید و فرمود: « قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ » (بگو: ستایش ویژهٔ خداست). سپس به این مطلب اشاره فرمود که بیشترشان معنای این اعتراف به آفرینندگی خدا و لازمهٔ آن را درک نمی‌کنند؛ از این رو فرمود: « بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ » (بلکه بیشترشان نمی‌دانند). آری، اندکی از آنان این نکته را می‌دانند، ولی تسلیم حق نمی‌شوند، بلکه با این‌که در دل به آن یقین دارند، انکارش می‌کنند؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اسْتَيْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ» (و با آنکه دل‌هایشان به آن یقین داشت، انکارش کردند؛ نمل: ۱۴).

بحث روایی

و در کتاب توحید به سند خود از عمر بن اُذَینه از امام باقر (ع) در حدیثی روایت شده است که: «و پیامبر خدا (ص) فرمود: هر نوزادی بر فطرت زاده می‌شود؛ یعنی بر این شناخت که خدا آفریدگار اوست، و این همان سخن خدای عزّوجلّ است که: « وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ » (لقمان: ۲۵؛ و اگر از آنان بپرسی چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده است، قطعاً خواهند گفت: خدا).»