تفسیر آیهٔ ۱۴ سورهٔ لقمان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَيْهِ » (و انسان را درباره‌ی پدر و مادرش سفارش کردیم...) تا آخر آیه. این سخن، جمله‌ای معترضه است که در میان گفتارِ نقل‌شده از لقمان آمده و از سخنان لقمان نیست؛ و پی‌درپی آمدنِ آن در اینجا بدین سبب است که بر وجوب شکرگزاری از پدر و مادر دلالت کند؛ همانند وجوبِ شکر خدا، بلکه سپاسگزاری از آن دو بخشی از شکرِ خدای متعال است؛ چراکه به سفارش و فرمان خودِ او بازمی‌گردد. بنابراین، سپاسگزاری از پدر و مادر، عبادتِ خدای متعال به شمار می‌آید و عبادت او شکرگزاری است.

و این سخن او که: « حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَليٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِي عٰامَيْنِ » (مادرش او را با ناتوانی روی ناتوانی باردار شد، و از شیر بازگرفتنش در دو سالگی است)، یادآوریِ بخشی از سختی‌ها و رنج‌هایی است که مادرش در بارداری و پرورش او به جان خریده است، تا انگیزه‌ای برای سپاسگزاریِ انسان از پدر و مادر، و به ویژه مادر باشد.

«وَهن» به معنای سستی و ناتوانی است، و در آیه «حال» است به معنای «دارای سستی و ناتوانی»، یا مفعول مطلق است و تقدیرش چنین بوده: «تَهِنُ وَهْناً عَلَى وَهْنٍ» (سستی می‌پذیرد، سستی‌ای روی سستی). و «فِصال» به معنای از شیر گرفتن و پایان دادن به شیردهی است؛ و معنای اینکه از شیر گرفتن در دو سالگی است، این است که با کامل شدن دو سال تحقق می‌یابد، پس به این بازمی‌گردد که دوران شیردهی دو سال است. و هرگاه این مطلب در کنار این فرموده‌ی خدای متعال قرار گیرد که: «وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً» (و بارداریِ او و از شیر بازگرفتنش سی ماه است؛ احقاف: ۱۵)، برای کمترین مدت بارداری شش ماه باقی می‌ماند؛ و در آینده دوباره به آن اشاره خواهد شد [یادداشت منبع: ۱) در بحث روایی، ذیل آیه‌ی احقاف].

و این سخن خدا که فرمود: « أَنِ اشْكُرْ لِي وَ لِوٰالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ » (شکرگزار من و پدر و مادرت باش، که بازگشت به‌سوی من است)، بیانگرِ همان عبارت « وَصَّيْنَا » (سفارش کردیم) در آغاز آیه است؛ یعنی سفارشِ ما همان دستور به سپاسگزاری از پدر و مادر بود، همان‌گونه که او را به سپاسگزاری از خدا فرمان دادیم. و عبارتِ « إِلَيَّ الْمَصِيرُ » (بازگشت به‌سوی من است)، هشداری است و تأکیدی بر فرمانِ شکرگزاری.

سخن دربارهٔ التفاتِ (تغییر لحن گفتار) رخ‌داده در آیه در عبارتِ « أَنِ اشْكُرْ لِي وَ لِوٰالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ » از سیاق متکلم مع‌الغیر (ما) به سیاق متکلمِ تنها (من)، همانند سخنی است که دربارهٔ التفات در عبارت پیشین، یعنی « أَنِ اشْكُرْ لِلّٰهِ » گذشت.

اشاره

«از گناهان کبیره، ناخشنودی و نافرمانیِ پدر و مادر (عاقّ والدین شدن)، ناامیدی از رحمت و گشایش خدا، و احساس ایمنی از تدبیر و مجازات الهی است.»

امام (ع) فرمود: «و اما حقّ مادرت بر تو این است که بدانی او تو را در جایی بر دوش کشید و حمل کرد که هیچ‌کس دیگری را آن‌گونه حمل نمی‌کند، و از میوه و شیرهٔ جانش به تو بخشید که هیچ‌کس به دیگری نمی‌بخشد، و با تمام وجودش از تو پاسداری کرد؛ و باکی نداشت از اینکه خود گرسنه بماند و به تو غذا دهد، خود تشنه بماند و تو را سیراب کند، خود بی‌لباس بماند و به تو جامه بپوشاند، خود زیر آفتاب بماند و بر تو سایه افکند، و به خاطر تو خواب را واگذارد، و تو را از گرما و سرما حفظ کرد تا برای او زنده بمانی؛ پس تو هرگز توان سپاسگزاری از او را نداری، مگر با یاری و توفیق خداوند.»

«و اما حقّ پدرت این است که بدانی او اصل و ریشهٔ توست؛ زیرا اگر او نبود، تو نیز نبودی؛ پس هرگاه در خود چیزی دیدی که مایهٔ شگفتی و خشنودی‌ات شد، بدان که پدرت ریشهٔ آن نعمت در وجود توست؛ پس خدا را ستایش کن و به همان اندازه سپاسگزار باش، و هیچ توانی جز به خداوند نیست.»

در کتاب «کافی» به سند خود از هشام بن سالم از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: مردی نزد پیامبر (ص) آمد و عرض کرد: ای پیامبر خدا، به چه کسی نیکی کنم؟ فرمود: به مادرت. پرسید: سپس به چه کسی؟ فرمود:

به مادرت. پرسید: سپس به چه کسی؟ فرمود: به مادرت. پرسید: سپس به چه کسی؟ فرمود: به پدرت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

اشاره

تفسیر آیه‌های ۱۳ و ۱۴ با هم

در کتاب «کافی» به سند خود از عبدالله بن سنان روایت کرده است که گفت: شنیدم امام صادق (ع) می‌فرمود:

تفسیر آیه‌های ۱۲ تا ۱۹ با هم

می‌گویم: در همهٔ این معانی و به‌ویژه دربارهٔ عاقِ والدین شدن (نافرمانی و آزردن پدر و مادر)، روایت‌های فراوان و متواتری وارد شده است. ادامه در متن کامل

گفتاری در داستان لقمان و گوشه‌هایی از حکمت‌های او، در دو فصل

تفسیر آیه‌های ۱۲ تا ۱۹ با هم

و [امام صادق (ع) به حماد فرمود:] ای حماد! از جمله موعظه‌های لقمان به فرزندش این بود که گفت: «يا بني إنك منذ سقطت إلي الدنيا استدبرتها و استقبلت الآخره فدار أنت إليها تسير أقرب إليك من دار أنت عنها متباعد.يا بني جالس العلماء و زاحمهم بركبتيك و لا تجادلهم فيمنعوك،و خذ من الدنيا بلاغا و لا ترفضها-فتكون عيالا علي الناس،و لا تدخل فيها دخولا يضر بآخرتك،و صم صوما يقطع شهوتك-و لا تصم صياما يمنعك من الصلاه-فإن الصلاه أحب إلي الله من الصيام» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

«يا بني:إن الدنيا بحر عميق قد هلك فيها عالم كثير-فاجعل سفينتك فيها الإيمان و اجعل شراعها التوكل،و اجعل زادك فيها تقوي الله-فإن نجوت فبرحمه الله و إن» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

«يا بني:إن تأدبت صغيرا انتفعت به كبيرا-و من عني بالأدب اهتم به،و من اهتم به تكلف علمه و من تكلف علمه اشتد له طلبه-و من اشتد له طلبه أدرك منفعته فاتخذه عاده-فإنك تخلف في سلفك و ينتفع به من خلفك-و يرتجيك فيه راغب و يخشي صولتك راهب،و إياك و الكسل عنه بالطلب لغيره-فإن غلبت علي الدنيا فلا تغلبن علي الآخره و إذا فاتك طلب العلم في مظانه-فقد غلبت علي الآخره-و اجعل في أيامك و لياليك و ساعاتك نصيبا في طلب العلم-فإنك لن تجد له تضييعا أشد من تركه-و لا تمارين فيه لجوجا-و لا تجادلن فقيها و لا تعادين سلطانا،و لا تماشين ظلوما و لا تصادقنه-و لا تؤاخين فاسقا و لا تصاحبن متهما-و اخزن علمك كما تخزن ورقك» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

«يا بني:خف الله عز و جل خوفا-لو أتيت القيامه ببر الثقلين خفت أن يعذبك و ارج الله رجاء-لو وافيت القيامه بإثم الثقلين رجوت أن يغفر الله لك» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

«فقال له ابنه: يا أبت-كيف أطيق هذا و إنما لي قلب واحد؟فقال له لقمان» (فرزندش به او گفت: ای پدر! ادامه در متن کامل

«يا بني:لو استخرج قلب المؤمن يوجد فيه نوران-نور للخوف و نور للرجاء-لو وزنا لما رجح أحدهما علي الآخر بمثقال ذره-فمن يؤمن بالله يصدق ما قال الله عز و جل-و من يصدق ما قال الله يفعل ما أمر الله،و من لم يفعل ما أمر الله لم يصدق ما قال الله-فإن هذه الأخلاق يشهد بعضها لبعض» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

«فمن يؤمن بالله إيمانا صادقا يعمل لله خالصا ناصحا-و من يعمل لله خالصا ناصحا فقد آمن بالله صادقا-و من أطاع الله خافه،و من خافه فقد أحبه،و من أحبه فقد اتبع أمره-و من اتبع أمره استوجب جنته و مرضاته،و من لم يتبع رضوان الله فقد هان عليه سخطه-نعوذ بالله من سخط الله» (پس هر کس به خدا ایمانی راستین داشته باشد، مخلصانه و خیرخواهانه برای خدا عمل می‌کند؛ و هر کس برای خدا خالصانه و خیرخواهانه کار کند، به‌راستی به خدا ایمان آورده است؛ و هر کس خدا را اطاعت کند، از او بیم دارد؛ و هر کس از او بیمناک باشد، او را دوست می‌دارد؛ و هر کس او را دوست بدارد، فرمانش را پیروی می‌کند؛ و هر کس از فرمان او پیروی نماید، سزاوار بهشت و خشنودی‌اش می‌گردد؛ و هر کس در پی خشنودی خدا نباشد، خشم الهی برایش سبک و بی‌اهمیت شده است. ادامه در متن کامل

«يا بني:لا تركن إلي الدنيا و لا تشغل قلبك بها-فما خلق الله خلقا هو أهون عليه منها-أ لا تري أنه لم يجعل نعيمها ثواب المطيعين-و لم يجعل بلاءها عقوبه للعاصين» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

و در کتاب «قرب‌الإسناد» از هارون، از ابن‌صدقه، از امام صادق، از پدرش (ع) نقل شده است: «و في قرب الإسناد:،هارون عن ابن صدقه عن جعفر عن أبيه(ع): قيل للقمان» (به لقمان گفته شد:) ادامه در متن کامل

«ما الذي أجمعت عليه من حكمتك؟قال:لا أتكلف ما قد كفيته و لا أضيع ما وليته» (چکیده و اساس حکمتی که بر آن گرد آمده‌ای چیست؟ ادامه در متن کامل

و در کتاب «بحارالانوار»، از «قصص‌الانبیاء» با سند خویش از جابر، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمود: [از جمله] اندرزهایی که لقمان به پسرش داد این بود که گفت: «ای فرزندم، اگر دربارهٔ مرگ در تردیدی، خواب را از خود دور کن، در حالی که هرگز نخواهی توانست؛ و اگر دربارهٔ برانگیخته‌شدن در رستاخیز تردید داری، بیداری را از خود دور بدار [و مانع بیدار شدنت شو]، در حالی که هرگز نمی‌توانی؛ زیرا اگر در این باره بیندیشی، درمی‌یابی که جانت در دست دیگری است، و خواب به منزلهٔ مرگ است و بیداری پس از خواب به منزلهٔ برانگیخته‌شدن پس از مرگ.» و [نیز روایت شده که] گفت: لقمان به پسرش فرمود: «ای فرزندم، [با مردم] چندان نزدیک مشو که مایهٔ دوری و دلزدگی‌ات شود، و چندان دوری مگزین که خوار و بی‌مقدار شوی. ادامه در متن کامل

و فرمود: «اي فرزندم، با صد تن دوستي كن و با يك تن هم دشمني مورز. اي فرزندم، [سرمايهٔ حقيقي تو] تنها بهرهٔ معنوي (خَلاق) و اخلاق و خوي (خُلق) توست؛ پس بهره‌ات همان دینِ توست و اخلاقت پیوند میان تو و مردم است؛ مبادا خود را نزد آنان مبغوض گردانی، و خصلت‌های پسندیده را بیاموز.» ادامه در متن کامل

«ای فرزندم، بنده و خدمتگزار نیکان باش و فرزند بدان مباش. ای فرزندم، امانت را بازگردان تا دنیا و آخرتت به سلامت ماند، و امانت‌دار باش، زیرا خداوند خیانت‌کاران را دوست ندارد. ادامه در متن کامل

و در «کافی» به سند خود از یحیی بن عقبه اَزدی از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: از جمله اندرزهای لقمان به پسرش این بود: «ای فرزندم، مردم پیش از تو برای فرزندانشان [مال] گرد آوردند، ولی نه آنچه جمع کردند باقی ماند و نه کسانی که برایشان جمع کرده بودند. ادامه در متن کامل

«و بدان که فردا، هنگامی که در پیشگاه خداوند عزوجل بایستی، از چهار چیز بازخواست می‌شوی: از جوانی‌ات که در چه راهی آن را فرسودی، و از عمرت که در چه راهی به پایانش رساندی، و از مالت که از کجا به دست آوردی و در چه راهی خرج کردی؛ پس برای آن آماده شو و پاسخی مهیا ساز. ادامه در متن کامل

و در «بحار» از کتاب «قصص» به سند خود از حماد از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: لقمان گفت: ادامه در متن کامل

«ای فرزندم، از دل‌تنگی و بی‌حوصلگی، بدخلقی و کم‌صبری بپرهیز؛ زیرا با داشتن این خصلت‌ها هیچ دوستی برایت پایدار نمی‌ماند. ادامه در متن کامل

«ای فرزندم، اگر چیزی نداری که با آن به خویشاوندانت پیوند و رسیدگی کنی و به برادرانت بخشش نمایی، مبادا خوش‌خلقی و گشاده‌رویی را از دست بدهی؛ زیرا هر کس اخلاقش را نیکو کند، نیکان دوستش می‌دارند و بدان از او دوری می‌گزینند. ادامه در متن کامل

می‌گویم: روایات دربارهٔ موعظه‌های او بسیار است و ما برای رعایت اختصار، به آنچه آوردیم بسنده کردیم. ادامه در متن کامل