تفسیر آیهٔ ۴۳ سورهٔ روم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاٰ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللّٰهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ » (پس روی خود را به سوی دین استوار دار، پیش از آنکه روزی از جانب خدا فرا رسد که بازگشتی برای آن نیست؛ در آن روز مردم از هم جدا می‌شوند). این سخن نتیجه‌گیری از مطالب پیشین است؛ یعنی هرگاه شرک و کفر به حق چنین وضعیتی دارد و دارای پیامدی ناگوار است که دامان آلوده‌شدگان به آن را خواهد گرفت، پس روی خود را به سوی این دین استوار و پابرجا دار.

و سخن خدا که: « مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاٰ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللّٰهِ » (پیش از آنکه روزی فرا رسد که از سوی خدا بازگشتی برای آن نیست) به عبارت « فَأَقِمْ » (روی خود را استوار دار) وابسته است. واژهٔ «مَرَدّ» مصدر میمی به معنای رد کردن (بازگرداندن) است و در اینجا معنای اسم‌فاعل (بازگرداننده) را می‌دهد؛ و روزی که هیچ بازگرداننده‌ای در برابر تقدیر الهی ندارد، روز قیامت است.

و سخن خدای متعال که: « يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ » (در آن روز از هم جدا می‌شوند)، اصل آن «يَتَصَدَّعُونَ» است. واژهٔ «تَصَدُّع» در اصل به معنای تکه‌تکه شدن و پراکنده گشتن اجزای ظروف است و سپس، چنان‌که گفته‌اند، در معنای هرگونه پراکندگی و جدایی به کار رفته است؛ و مراد از آن — آن‌گونه که گفته‌اند — جدا شدن مردم در آن روز به سوی بهشت و دوزخ است.

و گفته شده است مرادْ پراکنده شدن تک‌تک مردم است، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «يَوْمَ يَكُونُ النّٰاسُ كَالْفَرٰاشِ الْمَبْثُوثِ» (روزی که مردم چون پروانه‌های پراکنده باشند) (قارعه: ۴). برای هر یک از این دو قول وجهی وجود دارد، ولی شاید روشن‌تر آن باشد که مراد، جدا شدن دو گروه [بهشتیان و دوزخیان از یکدیگر] است، چنان‌که شرح آن خواهد آمد.