تفسیر آیهٔ ۳۲ سورهٔ روم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَ كٰانُوا شِيَعاً كُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ » (از کسانی که دین خود را بخش‌بخش کردند و دسته‌دسته شدند؛ هر حزبی به آنچه نزد خود دارند دلخوش‌اند).
حرفِ «مِن» برای بیان (توضیح) است، و عبارتِ « مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ » تا آخر، توضیحی برای مشرکان است؛ و در آن، مشرکان با بارزترین صفتِ دینی‌شان معرفی شده‌اند، و آن، پراکندگی‌شان در دین و تبدیل شدنشان به گروه‌گروه و حزب‌حزب است، به گونه‌ای که هر فرقه و حزبی به آنچه از دین نزد خود دارد شاد و خرسند است. علت این امر نیز همان است که اندکی پیش از این با سخن خود بیان فرمود: « بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِينَ » (بلکه ستمکاران بدون دانشی از هوس‌های خود پیروی کردند؛ پس چه کسی آن را که خدا گمراه ساخته هدایت می‌کند؟ و برای آنان هیچ یاوری نیست)؛ پس روشن فرمود که آنان دین خود را بر پایه هوا و هوس بنا کرده‌اند، و خدا هدایتشان نمی‌کند و هدایت‌کننده‌ای جز او نیز نیست.

و روشن است که هوای نفس در روان‌های آدمیان یکسان و هماهنگ نمی‌شود، بلکه در یک فرد نیز بر یک حال پایدار نمی‌ماند و با دگرگونی شرایط، تغییر می‌کند. و هرگاه هوای نفس پایه و اساس دین قرار گیرد، دین بی‌درنگ در مسیر هوس‌ها پیش می‌رود و با پستی گرفتن آن‌ها سقوط می‌کند؛ و در این جهت، تفاوتی میان دین باطل و دین حقی که بر پایه هوا و هوس بنا شده باشد نیست.

از اینجا آشکار می‌شود که نهی از تفرقه و چنددستگی در دین، در حقیقت نهی از این است که دین بر پایه هوا و هوس بنا شود نه بر پایه عقل. و چه بسا این احتمال داده شده که این آیه، کلامی نوساخته و آغازین (استئناف) باشد؛ ولی چنین احتمالی با سیاق کلام سازگار نیست.

و در این آیه، نکوهش مشرکان به سبب همان ویژگیِ پراکندگی در سخن و دسته‌دسته شدن در دین مطرح است.