تفسیر آیهٔ ۹۰ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

از اینجا آشکار می‌شود که سخن خدا: «وَ أُولٰئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ» (و آنان همان گمراهانند)، به جهت اسمیه‌بودن جمله، و اشارهٔ دور در «أولئك» (آنان)، و ضمیر فصل [= هُم]، و اسمیه‌بودنِ خبر همراه با الف و لام [در «الضَّالُّونَ»]، بر استواری و شدت گمراهی در آنان دلالت دارد؛ به گونه‌ای که هیچ امیدی به هدایتشان نمی‌رود.

بحث روایی

و گفته شده که این آیه دربارهٔ اهل کتاب نازل شده است؛ و نیز گفته‌اند سخن خدای متعال که می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمٰانِهِمْ ثُمَّ ازْدٰادُوا كُفْراً...» (بی‌تردید کسانی که پس از ایمانشان کافر شدند، سپس بر کفر افزودند...) [آل‌عمران: ۹۰]، به‌ویژه دربارهٔ یهود نازل شده است؛ چرا که آنان [به موسی] ایمان آوردند، سپس به عیسی کافر شدند و آن‌گاه با کفرورزیدن به محمد (ص) بر کفر خود افزودند؛ و جز این نیز گفته شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۹۰ و ۹۱ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْراً» (بی‌گمان کسانی که پس از ایمانشان کافر شدند، سپس بر کفر خود افزودند...) تا پایان این دو آیه (آل‌عمران: ۹۰-۹۱)، علّت برای مطلبی است که نخست در این سخن خود بیان فرمود: «كَيْفَ يَهْدِي اللّٰهُ قَوْماً كَفَرُوا...» (چگونه خدا گروهی را هدایت کند که کافر شدند...). و این از قبیل علّت‌آوری با تطبیق یک قاعدهٔ کلی و عام بر فرد خاص است؛ بدین معنا که هر کس پس از آشکار شدن حق و تمام شدن حجت بر او کافر شود و پس از آن توبه‌ای اصلاح‌کننده نکند، تنها یکی از این دو نفر است: یا کافری است که کفر می‌ورزد و سپس بر کفر خود می‌افزاید و در نتیجه طغیان می‌کند و دیگر راهی به صلاح و شایستگی ندارد؛ پس خداوند چنین کسی را هدایت نمی‌کند و توبه‌اش را نمی‌پذیرد، چرا که او در حقیقت بازنمی‌گردد، بلکه در گمراهی فرو رفته است و هیچ امیدی به هدایتش نیست.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹۰ و ۹۱ با هم

و از آن جمله روایتی است که در مجمع‌البیان دربارهٔ کلامی آمده است که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمٰانِهِمْ ثُمَّ ازْدٰادُوا...» (بی‌تردید کسانی که پس از ایمانشان کافر شدند سپس بر کفر افزودند...) [آل‌عمران: ۹۰]؛ مبنی بر اینکه این آیه دربارهٔ یازده تن از یاران حارث بن سُوَید نازل شد؛ هنگامی که حارث بازگشت، گفتند: تا هر زمان که به نظرمان برسد در مکه بر کفر باقی می‌مانیم، و هرگاه ارادهٔ بازگشت کردیم بازمی‌گردیم و دربارهٔ ما نیز همان نازل می‌شود که دربارهٔ حارث نازل شد. پس هنگامی که پیامبر خدا (ص) مکه را فتح فرمود، هر کس از آنان که اسلام آورد، توبه‌اش پذیرفته شد؛ و دربارهٔ کسانی از ایشان که در حال کفر مردند این آیه نازل شد: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ كُفّٰارٌ...» (مسلماً کسانی که کافر شدند و در حال کفر مردند...) [آل‌عمران: ۹۱]؛ [طبرسی] این روایت را به برخی از مفسران نسبت داده است.