تفسیر آیهٔ ۷۴ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ» (رحمت خود را به هر کس بخواهد اختصاص می‌دهد و خداوند دارای فضل بزرگ است). از آنجا که فضل به دست خداست و آن را به هر کس بخواهد می‌دهد و او گشایشگر و داناست، پس ممکن است برخی از بندگانش را به پاره‌ای از نعمت‌های خویش اختصاص دهد؛ چرا که او حق دارد در فرمانروایی‌اش هر گونه که بخواهد تصرّف کند. و چنین نیست که اگر در تصرّف در فضلِ خویش و بخشیدنش به بندگان هیچ مانعی ندارد، واجب باشد که همهٔ فضل خود را به همه کس عطا کند؛ زیرا این خود نیز گونه‌ای محدودیت و ممنوعیت در تصرّف است، بلکه او این اختیار را دارد که هر کس را بخواهد به فضل خویش ویژه گرداند.

و کلام را با این فرموده پایان داده است: «وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ» (و خداوند دارای فضل بزرگ است)؛ و این عبارت به‌منزلهٔ بیان علّت برای همهٔ معانی پیشین است، زیرا لازمهٔ بزرگیِ مطلقِ فضل آن است که در دست خود او باشد و به هر کس بخواهد بدهد، و در بخشش خویش گشایشگر و بی‌کران باشد، و به حال بندگانش و آنچه از فضل که درخورِ حال آنهاست دانا باشد، و این حق را داشته باشد که هر کس را بخواهد به فضل خویش اختصاص دهد.

و جایگزین‌شدن واژهٔ فضل با رحمت در این سخن الهی: «يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشٰاءُ» (رحمت خود را به هر کس بخواهد اختصاص می‌دهد)، بر این نکته دلالت دارد: فضل—که همان بخشش غیرواجب است—شاخه‌ای از رحمت به‌شمار می‌آید. خدای متعال می‌فرماید: «وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ» (اعراف: ۱۵۶؛ و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است)، و می‌فرماید: «وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَكيٰ مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً» (نور: ۲۱؛ و اگر فضل خدا و رحمتش بر شما نبود، هرگز احدی از شما پاکیزه نمی‌شد)، و نیز خدای متعال می‌فرماید: «قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزٰائِنَ رَحْمَهِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَهَ الْإِنْفٰاقِ» (اسراء: ۱۰۰؛ بگو: اگر شما گنجینه‌های رحمت پروردگارم را مالک بودید، در آن صورت از بیم خرج‌کردن امساک می‌ورزیدید).