تفسیر آیهٔ ۳۴ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «ذُرِّيَّةً بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ» (فرزندانی که برخی از آنان از برخی دیگرند). «ذریه» بنا بر آنچه گفته‌اند در اصل به معنای فرزندان خردسال است، سپس برای مطلقِ فرزندان به کار رفته و همین معنا در آیه مقصود است؛ این کلمه از نظر اعرابْ منصوب و «عطف بیان» (توضیح‌دهندهٔ عبارت پیشین) است.

و در عبارت «بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ» دلالتی است بر اینکه هر بخشی که از این نسل فرض شود، از بخش دیگر آغاز می‌شود و به آن پیوند می‌خورد. لازمهٔ این مطلب آن است که تمام این مجموعه اجزایی همگون و متشابه داشته باشد و هیچ بخشی از بخش دیگر در اوصاف و حالاتش جدا نباشد. از آنجا که سخن در برگزیدگیِ آنان است، این عبارت می‌فهماند که آنان نسلی هستند که در صفات فضیلت—همان صفاتی که خداوند به سبب آن‌ها بر جهانیان برگزیده‌شان—تفاوتی با یکدیگر ندارند؛ زیرا هیچ‌گونه گزافه‌کاری و بیهودگی‌ای در کارهای الهی راه ندارد، و از جملهٔ این کارها، برگزیدن (اصطفا) است که سرچشمهٔ خیرهای مهمی در جهان به شمار می‌آید.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ اللّٰهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ» (و خداوند شنوای داناست)؛ یعنی شنوای گفتار آنان است که بر باطن درونشان دلالت دارد، و دانا به باطن ضمیرها و آنچه در دل‌هایشان می‌گذرد می‌باشد. بنابراین، این جمله به منزلهٔ بیان علّتِ برگزیدگیِ آنان است، همان‌طور که عبارت «ذُرِّيَّةً بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ» به منزلهٔ بیان علّتِ فراگیر شدن موهبتِ برگزیدگی در میان همهٔ این افراد است. پس حاصل سخن این است: خداوند این افراد را بر جهانیان برگزید، و این برگزیدگی از آن رو به همهٔ آنان سرایت کرد که نسلی با افرادی همگون‌اند و همگی در تسلیم قلبی و پایداری در سخن حق مانند یکدیگرند؛ و خداوند نعمت برگزیدگی بر جهانیان را به آنان بخشید، زیرا شنوای داناست؛ سخنانشان را می‌شنود و از آنچه در دل‌هایشان است آگاهی دارد.

بحث روایی

و در تفسیر عیاشی از احمد بن محمد، از امام رضا، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمود: «مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ فَرَغَ مِنَ الْأَمْرِ فَقَدْ كَذَبَ؛ لِأَنَّ الْمَشِيئَةَ لِلَّهِ فِي خَلْقِهِ، يُرِيدُ مَا يَشَاءُ وَيَفْعَلُ مَا يُرِيدُ، قَالَ اللَّهُ: ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ، آخِرُهَا مِنْ أَوَّلِهَا وَأَوَّلُهَا مِنْ آخِرِهَا، فَإِذَا أُخْبِرْتُمْ بِشَيْءٍ مِنْهَا بِعَيْنِهِ أَنَّهُ كَائِنٌ وَكَانَ فِي غَيْرِهِ مِنْهُ فَقَدْ وَقَعَ الْخَبَرُ عَلَى مَا أُخْبِرْتُمْ عَنْهُ» (هر کس بپندارد که کار [آفرینش و تقدیر] پایان یافته است، قطعاً دروغ گفته است؛ زیرا مشیت و خواست، از آنِ خداوند در میان آفریدگانش است، هر چه بخواهد اراده می‌کند و هر چه اراده کند انجام می‌دهد. خداوند فرمود: «ذُرِّيَّهً بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ» (فرزندانی که برخی از برخی دیگرند و خدا شنوای داناست)، پایان این دودمان از آغاز آن است و آغازش از پایان آن؛ پس اگر به شما دربارهٔ چیزی از این دودمان به‌طور مشخص خبر داده شد که رخ می‌دهد و آن امر در شخص دیگری از همان دودمان واقع شد، در حقیقت آن خبر بر همان چیزی که بدان آگاه شده بودید تحقق یافته است).

می‌گویم: در این روایت دلالتی است بر آنچه در بیان گذشته دربارهٔ معنای سخن خدا: «ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ» (آل‌عمران: ۳۴) تا پایان آیه گذشت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۳۳ و ۳۴ با هم

این دو آیه، سرآغاز داستان‌های عیسی بن مریم و مباحث وابسته به آن، بیان سخن حق دربارهٔ او، و اقامهٔ دلیل در برابر اهل کتاب است. همچنین به‌وسیلهٔ این دو آیه، آیه‌های پس از آن با آیه‌های پیشین—که به وضعیت اهل کتاب می‌پرداختند—پیوند می‌یابند.

و همچنین، این امر با آیاتی مانند آنچه دربارهٔ بنی‌اسرائیل آمده منافاتی ندارد، آنجا که خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَقَدْ آتَيْنٰا بَنِي» (و به تحقیق به فرزندان «إِسْرٰائِيلَ الْكِتٰابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّيِّبٰاتِ وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلَي الْعٰالَمِينَ» (جاثیه: ۱۶؛ ...اسرائیل، کتاب آسمانی، فرمانروایی و نبوت عطا کردیم و از پاکیزه‌ها روزی‌شان دادیم و آنان را بر جهانیان برتری بخشیدیم)؛ همهٔ این نکات روشن است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۳۳ و ۳۴ با هم

در کتاب «عیون اخبار الرضا»، در حدیث گفت‌وگوی امام رضا (ع) با مأمون آمده است: مأمون پرسید: «آیا خداوند عترت (اهل‌بیت پیامبر) را بر دیگر مردم برتری داده است؟» ابوالحسن (ع) فرمود: «خداوند برتری عترت بر سایر مردم را در کتاب محکم خود آشکار ساخته است.» مأمون گفت: «این مطلب در کجای کتاب خدا آمده است؟» امام رضا (ع) به او فرمود: در این سخن خداوند: «إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفيٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِيمَ-وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَي الْعٰالَمِينَ ذُرِّيَّةً بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ» (همانا خداوند، آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برگزید؛ فرزندانی که برخی از آنان از برخی دیگرند)... تا آخر حدیث.

و در همان کتاب نیز از امام باقر (ع) روایت شده است که این آیه را تلاوت کرد و فرمود: «نَحْنُ مِنْهُمْ وَنَحْنُ بَقِيَّةُ تِلْكَ الْعِتْرَةِ» (ما از آنان هستیم و ما بازماندهٔ آن خاندانیم).

می‌گویم: سخن امام (ع) که فرمود: «و نحن بقية تلك العترة»، واژهٔ «عترت» در ریشه و معنای اصلی‌اش، به پایه‌ای گفته می‌شود که چیزی بر آن تکیه دارد؛ و به همین جهت، به فرزندان و خویشاوندان بسیار نزدیکِ فردِ درگذشته نیز «عترت» می‌گویند؛ به بیان دیگر، استوانهٔ اصیل و نگه‌داشته‌شده در یک خاندان و قبیله است. از همین‌جا آشکار می‌شود که امام (ع) از سخن خدای متعال که فرمود: «ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ»، چنین استفاده کرده است که این سلسله، خاندانی پیوسته و نگه‌داشته‌شده است که از آدم تا نوح و تا آل‌ابراهیم و آل‌عمران امتداد دارد. از این‌جا نکتهٔ ذکر آدم و نوح در کنار آل‌ابراهیم و آل‌عمران روشن می‌شود؛ زیرا اشاره‌ای به پیوستگیِ این زنجیره در برگزیدگی الهی است.