تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يُعَذِّبُ مَنْ يَشٰاءُ وَ يَرْحَمُ مَنْ يَشٰاءُ وَ إِلَيْهِ تُقْلَبُونَ » (هر که را بخواهد عذاب می‌کند و هر که را بخواهد می‌بخشاید، و به سوی او بازگردانده می‌شوید). این سخن نیز از مقولِ «قُل» (بخشی از همان پیامی که پیامبر به گفتنش مأمور شد) است، و ظاهر این است که توضیحی برای این جمله باشد: « يُنْشِئُ النَّشْأَهَ الْآخِرَهَ » (نشئهٔ واپسین را پدید می‌آورد). و «قلب»ِ یک چیز، برگرداندنِ آن از صورت یا حالتش است، مانند اینکه پایینِ آن را بالا قرار دهند و باطنش را آشکار سازند؛ و این معنای اخیر با این سخن خدای متعال تناسب دارد: «يَوْمَ تُبْلَي السَّرٰائِرُ» (طارق: ۹).

و «قلب» را به معنای بازگرداندن نیز تفسیر کرده‌اند؛ در «مجمع البیان» آمده است: «قلب همان رجوع و بازگرداندن است؛ بنابراین معنایش این است که شما در آخرت به حال زندگی بازگردانده می‌شوید، آنجا که در آن هیچ‌کس جز خدا مالک سود و زیانی نیست». پایان سخن طبرسی. این معنای لطیفی است که معنای بازگشت به سوی خدا و برگردانده شدن به او را تبیین می‌کند؛ و آن عبارت است از قرار گرفتنِ آنان در جایگاهی که در آن، همهٔ اسباب و واسطه‌ها از ایشان گسسته می‌شود و جز خدای پاک و منزه هیچ‌کس در آن داوری و فرمانروایی نمی‌کند. بنابراین، آیه در معنای این سخن اوست: «وَ رُدُّوا إِلَي اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا كٰانُوا يَفْتَرُونَ» (یونس: ۳۰: «و به سوی خدا، مولای حقیقی‌شان بازگردانده شدند و آنچه به دروغ برمی‌بافتند از دستشان گم و نابود شد»).

و حاصلِ معنا این است که: سرای آخرت سرایی است که خداوند در آن هر که را بخواهد عذاب می‌کند—که آنان همان مجرمانند—و هر که را بخواهد رحمت می‌آورد—که آنان غیر مجرمانند—و شما به سوی او بازگردانده می‌شوید، پس هیچ‌کس جز او در میان شما حکم نمی‌راند.