تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَ لاٰ فِي السَّمٰاءِ وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لاٰ نَصِيرٍ » («و شما نه در زمین و نه در آسمان درمانده‌کنندهٔ [خدا] نیستید، و برای شما جز خدا هیچ سرپرست و یاوری نخواهد بود»). این سخن، از سخنانی است که پیامبر مأمور به گفتنِ آن بوده و توصیفِ حال و موقعیت آنان در روز قیامت است، همان‌گونه که آیهٔ پیشین توصیفِ شأن خدای متعال در آن روز بود.

پس این سخن که: «وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَ لاٰ فِي السَّمٰاءِ»؛ یعنی شما در آن روز نمی‌توانید با فرار از دست او و بیرون رفتن از دایرهٔ فرمان و سلطنتش، خدای متعال را درمانده سازید؛ چه با گریختن و خارج شدن از پهنهٔ فرمانروایی‌اش و چه با گذر و نفوذ از کرانه‌های زمین و آسمان. از این رو آیه همانند این سخن اوست: «يٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطٰارِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا» (رحمن: ۳۳: «ای گروه جن و انس، اگر می‌توانید از کرانه‌های آسمان‌ها و زمین نفوذ کنید، پس نفوذ کنید [اما نمی‌توانید]»).

و برخی گفته‌اند: عبارت در معنای «من في السماء» (کسانی که در آسمانند) است؛ بنابراین، کلمهٔ «مَن» به دلیل دلالتِ کلام بر آن حذف شده و تقدیر عبارت چنین است: «و ما أنتم بمعجزين في الأرض و لا من في السماء بمعجزين في السماء» (نه شما در زمین عاجزکننده‌اید و نه اهل آسمان در آسمان عاجزکننده‌اند).

اما این دیدگاه بعید است و دلالت داشتنِ کلام بر آن پذیرفته نیست. و اگر هم بر این پایه قرار داده می‌شد، کافی بود بگوییم خطاب متوجه عمومی‌تر از بشر است—از باب غلبه دادنِ جانب انسان‌های مخاطب بر دیگران مانند جن و فرشتگان—و معنا چنین می‌شد: «و ما أنتم معاشر الخلق بمعجزين في الأرض و لا في السماء» (و شما ای همهٔ آفریدگان، نه در زمین [خدا را] درمانده‌کننده‌اید و نه در آسمان).

و این سخن که: « وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لاٰ نَصِيرٍ »؛ یعنی در آن روز برای شما هیچ سرپرستی جز خدا نیست که کارتان را به عهده گیرد و شما را از خدا بی‌نیاز کند، و نه هیچ یاوری که کمکتان کند تا موقعیت شما را تقویت سازد و کمبودِ توان شما را جبران کند تا بر خدای پاک و منزه پیروز شوید.

بنابراین، این آیه—چنان‌که می‌بینی—پیروزیِ آنان بر خدا و عاجز ساختن او را از راه سرپیچی و بیرون رفتن از دایرهٔ حکمش با تمام صورت‌های ممکن نفی می‌کند: نه خود به تنهایی از عهدهٔ این کار برمی‌آیند، که همان فرمودهٔ اوست: « وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ » تا آخر آیه؛ و نه دیگری به تنهایی چنین توانی دارد، که همان فرمودهٔ اوست: « وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ »؛ و نه برآیندِ همکاری آنان با دیگران می‌تواند خدای متعال را درمانده سازد، که همان فرمودهٔ اوست: « وَ لاٰ نَصِيرٍ ».