تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و معنا چنین است: آیا مردم پنداشته‌اند تنها با گفتنِ «ایمان آوردیم»، به حال خود رها می‌شوند و کاری به کارشان نخواهند داشت و با اموری که راستی یا دروغگویی‌شان در ادعای ایمان آشکار شود، آزموده نمی‌شوند؟ و گفته شده معنا این است: آیا مردم پنداشته‌اند به سبب گفتنِ «ایمان آوردیم»، رها می‌شوند و به هیچ بلایی گرفتار نمی‌آیند و هیچ مصیبتی به آنان نمی‌رسد، به این گمان که به سبب ایمان چنان کرامتی نزد خدا دارند که در تمام زندگی از هر پیشامد ناگواری مصون بمانند؟ البته با توجه به سیاق آیات، این احتمال چندان درست نیست و بعید می‌نماید.

بحث روایی

در کتاب «مجمع‌البیان» آمده است: از ابن‌جُرَیج روایت شده که گفته است آیه، یعنی سخن خدای متعال: « أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا » (عنکبوت: ۲: آیا مردم پنداشته‌اند که رها می‌شوند...)، دربارهٔ عمار بن یاسر نازل شد که در راه خدا شکنجه می‌شد.

و در «مجمع‌البیان» آمده است: گفته شده معنای «يُفْتَنُونَ» این است که در جان‌ها و مال‌هایشان آزموده می‌شوند؛ و این معنا از امام صادق (ع) روایت شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « الم أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ يُفْتَنُونَ » (الم. آیا مردم پنداشته‌اند همین که بگویند: «ایمان آوردیم»، رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند؟). «حُسبان» به معنای گمان است و جملهٔ « أَنْ يُتْرَكُوا » (اینکه رها شوند) جانشین دو مفعولِ آن شده است. عبارت « أَنْ يَقُولُوا » (اینکه بگویند) در تقدیر باء سببیّت دارد (یعنی: تنها به سبب اینکه بگویند)، و «فتنه» به معنای امتحان و آزمودن است، هرچند گاه بر مصیبت و عذاب نیز اطلاق می‌شود؛ اما آنچه با سیاق سازگارتر است، همان معنای نخست است، و پرسش در آیه برای انکار و نفی این پندار است.

تفسیر آیه‌های ۲ و ۳ با هم

معنای دو آیه چنین است: آیا مردم پنداشته‌اند که به صرف ادعای ایمان و اظهار آن به حال خود رها می‌شوند و آزموده نمی‌گردند، در حالی که امتحان سنت همیشگی ماست و دربارهٔ پیشینیان نیز اجرا شده است؟ پس ناگزیر باید راستگویان از دروغگویان بازشناخته شوند، آن‌هم با آشکار شدن نشانه‌های راستیِ این گروه و نشانه‌های دروغگوییِ آن گروه، که لازمه‌اش استواریِ ایمان در دل‌های مؤمنانِ راستین و زدوده شدنِ صورت دروغین آن از دل‌های منافقان و بی‌ایمانان است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

در کتاب «الدر المنثور»، عبد بن حمید، ابن‌جریر، ابن‌منذر و ابن ابی‌حاتم از شَعبی دربارهٔ این سخن خدا روایت کرده‌اند: « الم أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا » (عنکبوت: ۱-۲: الف، لام، میم. آیا مردم پنداشته‌اند که رها می‌شوند...). او گفت: این آیه دربارهٔ گروهی در مکه نازل شد که به اسلام اقرار کرده بودند؛ پس هنگامی که آیهٔ هجرت نازل شد، یاران پیامبر خدا (ص) از مدینه برای آنان نوشتند: تا هجرت نکنید، هیچ اقرار و اسلامی از شما پذیرفته نیست. شعبی گفت: پس آنان به قصد مدینه بیرون آمدند، اما مشرکان در پیِ ایشان رفتند و بازشان گرداندند؛ پس این آیه درباره‌شان نازل شد. مسلمانان مدینه برای آنان نوشتند که دربارهٔ شما چنین و چنان آیه‌ای نازل شده است. آنان گفتند: باز بیرون می‌رویم و اگر کسی در پیِ ما آمد، با او می‌جنگیم. پس بیرون آمدند و مشرکان نیز در پیِ آنان رفتند و با یکدیگر جنگیدند؛ برخی از آنان کشته شدند و برخی رهایی یافتند؛ آن‌گاه خداوند دربارهٔ ایشان نازل فرمود: « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » (نحل: ۱۱۰: سپس پروردگارت برای کسانی که پس از شکنجه‌دیدن هجرت کردند، سپس جهاد نمودند و شکیبایی ورزیدند، بی‌تردید پروردگارت پس از آن، بسیار آمرزنده و مهربان است).

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۳ با هم

می‌گویم: چنان‌که می‌بینی، روایات دربارهٔ سبب نزول آیات با یکدیگر اختلاف دارند؛ و پیش‌تر گذشت که مقتضای سیاق آیات سوره این است که همگی یکپارچه مکی هستند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

و در کتاب «کافی»، چند تن از اصحاب ما از احمد بن محمد، از مَعمَر بن خَلّاد روایت کرده‌اند که گفت: شنیدم ابوالحسن (ع) می‌فرمود: « الم أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنّٰا-وَ هُمْ لاٰ يُفْتَنُونَ » (عنکبوت: ۱-۲: الف، لام، میم. آیا مردم پنداشته‌اند همین که بگویند ایمان آوردیم رها می‌شوند و آزموده نمی‌گردند؟).

تفسیر آیه‌های ۲ و ۳ با هم

سپس به من فرمود: «فتنه چیست؟» عرض کردم: فدایت شوم، فتنه و آزمایش در دین است. پس فرمود: «يفتنون كما يفتن الذهب» (همان‌گونه که طلا [در کوره] آزموده و گداخته می‌شود، آزموده می‌شوند.) سپس فرمود: «يخلصون كما يخلص الذهب» (خالص می‌گردند، همان‌گونه که طلا خالص و ناب می‌شود.)

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۳ با هم

پس جبرئیل فرود آمد و [اعلام کرد که خدا] آنان را از دو خصلت پایانی پناه نداده و ایمن نساخته است. پیامبر (ص) فرمود: «ای جبرئیل، با کشته‌شدن برخی از امتم به دست برخی دیگر، چه بقایی برای امتم خواهد بود؟» پس برخاست و دوباره به دعا پرداخت؛ در این هنگام این دو آیه نازل شد: « الم أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا » (الف، لام، میم. آیا مردم پنداشته‌اند که رها می‌شوند...) (عنکبوت: ۱-۲). پس فرمود: ناگزیر پس از پیامبر، فتنه‌ای در میان خواهد بود که امت به آن آزموده شوند تا راستگو از دروغگو مشخص گردد؛ زیرا وحی قطع شده و شمشیر و تفرقه تا روز قیامت باقی مانده است.

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

و در «نهج‌البلاغه» آمده است: مردی نزد آن حضرت [امیرالمؤمنین (ع)] برخاست و گفت: ما را از فتنه باخبر ساز، و آیا دربارهٔ آن از پیامبر خدا (ص) پرسیدی؟ حضرت (ع) فرمود: هنگامی که خدای پاک و منزه سخن خود: « الم أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ يُفْتَنُونَ » (الف، لام، میم. آیا مردم پنداشته‌اند همین که بگویند ایمان آوردیم رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند؟) (عنکبوت: ۱-۲) را فرو فرستاد، دانستم تا زمانی که پیامبر خدا (ص) در میان ما حضور دارد، فتنه بر ما فرود نمی‌آید. پس عرض کردم: ای پیامبر خدا، این فتنه‌ای که خداوند تو را از آن باخبر ساخته چیست؟ فرمود: «ای علی، همانا امتم پس از من آزموده و گرفتار فتنه خواهند شد.»