تفسیر آیهٔ ۱ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « الم أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ يُفْتَنُونَ » (الم. آیا مردم پنداشته‌اند همین که بگویند: «ایمان آوردیم»، رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند؟). «حُسبان» به معنای گمان است و جملهٔ « أَنْ يُتْرَكُوا » (اینکه رها شوند) جانشین دو مفعولِ آن شده است. عبارت « أَنْ يَقُولُوا » (اینکه بگویند) در تقدیر باء سببیّت دارد (یعنی: تنها به سبب اینکه بگویند)، و «فتنه» به معنای امتحان و آزمودن است، هرچند گاه بر مصیبت و عذاب نیز اطلاق می‌شود؛ اما آنچه با سیاق سازگارتر است، همان معنای نخست است، و پرسش در آیه برای انکار و نفی این پندار است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

در کتاب «الدر المنثور»، عبد بن حمید، ابن‌جریر، ابن‌منذر و ابن ابی‌حاتم از شَعبی دربارهٔ این سخن خدا روایت کرده‌اند: « الم أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا » (عنکبوت: ۱-۲: الف، لام، میم. آیا مردم پنداشته‌اند که رها می‌شوند...). او گفت: این آیه دربارهٔ گروهی در مکه نازل شد که به اسلام اقرار کرده بودند؛ پس هنگامی که آیهٔ هجرت نازل شد، یاران پیامبر خدا (ص) از مدینه برای آنان نوشتند: تا هجرت نکنید، هیچ اقرار و اسلامی از شما پذیرفته نیست. شعبی گفت: پس آنان به قصد مدینه بیرون آمدند، اما مشرکان در پیِ ایشان رفتند و بازشان گرداندند؛ پس این آیه درباره‌شان نازل شد. مسلمانان مدینه برای آنان نوشتند که دربارهٔ شما چنین و چنان آیه‌ای نازل شده است. آنان گفتند: باز بیرون می‌رویم و اگر کسی در پیِ ما آمد، با او می‌جنگیم. پس بیرون آمدند و مشرکان نیز در پیِ آنان رفتند و با یکدیگر جنگیدند؛ برخی از آنان کشته شدند و برخی رهایی یافتند؛ آن‌گاه خداوند دربارهٔ ایشان نازل فرمود: « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » (نحل: ۱۱۰: سپس پروردگارت برای کسانی که پس از شکنجه‌دیدن هجرت کردند، سپس جهاد نمودند و شکیبایی ورزیدند، بی‌تردید پروردگارت پس از آن، بسیار آمرزنده و مهربان است).

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۳ با هم

می‌گویم: چنان‌که می‌بینی، روایات دربارهٔ سبب نزول آیات با یکدیگر اختلاف دارند؛ و پیش‌تر گذشت که مقتضای سیاق آیات سوره این است که همگی یکپارچه مکی هستند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

و در کتاب «کافی»، چند تن از اصحاب ما از احمد بن محمد، از مَعمَر بن خَلّاد روایت کرده‌اند که گفت: شنیدم ابوالحسن (ع) می‌فرمود: « الم أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنّٰا-وَ هُمْ لاٰ يُفْتَنُونَ » (عنکبوت: ۱-۲: الف، لام، میم. آیا مردم پنداشته‌اند همین که بگویند ایمان آوردیم رها می‌شوند و آزموده نمی‌گردند؟).

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۳ با هم

پس جبرئیل فرود آمد و [اعلام کرد که خدا] آنان را از دو خصلت پایانی پناه نداده و ایمن نساخته است. پیامبر (ص) فرمود: «ای جبرئیل، با کشته‌شدن برخی از امتم به دست برخی دیگر، چه بقایی برای امتم خواهد بود؟» پس برخاست و دوباره به دعا پرداخت؛ در این هنگام این دو آیه نازل شد: « الم أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا » (الف، لام، میم. آیا مردم پنداشته‌اند که رها می‌شوند...) (عنکبوت: ۱-۲). پس فرمود: ناگزیر پس از پیامبر، فتنه‌ای در میان خواهد بود که امت به آن آزموده شوند تا راستگو از دروغگو مشخص گردد؛ زیرا وحی قطع شده و شمشیر و تفرقه تا روز قیامت باقی مانده است.

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

و در «نهج‌البلاغه» آمده است: مردی نزد آن حضرت [امیرالمؤمنین (ع)] برخاست و گفت: ما را از فتنه باخبر ساز، و آیا دربارهٔ آن از پیامبر خدا (ص) پرسیدی؟ حضرت (ع) فرمود: هنگامی که خدای پاک و منزه سخن خود: « الم أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ يُفْتَنُونَ » (الف، لام، میم. آیا مردم پنداشته‌اند همین که بگویند ایمان آوردیم رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند؟) (عنکبوت: ۱-۲) را فرو فرستاد، دانستم تا زمانی که پیامبر خدا (ص) در میان ما حضور دارد، فتنه بر ما فرود نمی‌آید. پس عرض کردم: ای پیامبر خدا، این فتنه‌ای که خداوند تو را از آن باخبر ساخته چیست؟ فرمود: «ای علی، همانا امتم پس از من آزموده و گرفتار فتنه خواهند شد.»