تفسیر آیهٔ ۱۱ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَيَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِينَ » (و مسلماً خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند می‌شناسد و بی‌تردید منافقان را نیز می‌شناسد). این سخن دنبالهٔ گفتار در آیهٔ پیشین است، و حاصل معنا این است که خداوند با این همه، از راه فتنه و امتحان، میان مؤمنان و منافقان جدایی می‌افکند و آنان را از یکدیگر بازمی‌شناسد.

در این آیه اشاره‌ای است به اینکه این افراد منافق‌اند؛ زیرا ایمانشان مقید و مشروط به نبودِ سختی و آزمون است، در حالی که آن را بی‌هیچ قید و شرطی آشکار می‌سازند، با آنکه فتنه (آزمایش) سنتی همیشگی و جاریِ الهی است که هیچ گریزی از آن نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰ و ۱۱ با هم

به این دو آیه استدلال کرده‌اند که این سوره یا خصوصِ این آیات مدنی‌اند؛ با این بیان که آیه از نفاق سخن می‌گوید و نفاق تنها در مدینه پس از هجرت پدید آمد. اما در مکه پیش از هجرت، اسلام قدرتی نداشت و برای مسلمانان در آنجا جز خواری، توهین، سختی و شکنجه چیزی نبود؛ پیامبر (ص) نیز در آن روزگار در جامعهٔ عربی و به‌ویژه نزد قریش اقتدار و جایگاهی نداشت تا کسی انگیزه‌ای داشته باشد که به ظاهر ادعای ایمان کند ولی در دل کفر را بپروراند.

تفسیر آیه‌های ۶، ۱۰ و ۱۱ با هم

نظیر این دو آیه، کلام پیشین الهی است: « وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا يُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ » (و هر کس بکوشد و جهاد کند، تنها برای خود جهاد می‌کند)؛ زیرا روشن است که جهاد و کارزار تنها در مدینه و پس از هجرت واقع شد.

تفسیر آیه‌های ۱۰ و ۱۱ با هم

اما این استدلال، سست و بی‌اساس است؛ زیرا دربارهٔ مسئلهٔ نفاق، آنچه در این آیه ملاک نفاق دانسته شده، اظهار و گفتهٔ خودِ آنان است:

«آمَنّٰا بِاللّٰهِ» (به خدا ایمان آورده‌ایم)؛

به گونه‌ای که هرگاه در راه خدا آزار می‌دیدند از سخن خود بازمی‌گشتند؛ و وقوع چنین حالتی در مکه نیز همانند جاهای دیگر کاملاً امکان‌پذیر بود. و این نکته‌ای آشکار است؛ بلکه آنچه از آزار و فتنه (شکنجه) در آیه آمده، تنها در مکه واقع بود و در مدینه پس از هجرت چنان فتنه‌ای وجود نداشت.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۰ و ۱۱ با هم

و در همان کتاب، ابن‌جریر از قتاده دربارهٔ سخن خدا: « وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ -إلي قوله- وَ لَيَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِينَ » (عنکبوت: ۱۰-۱۱: و از میان مردم کسی هست که می‌گوید به خدا ایمان آورده‌ایم... تا سخن او که: و قطعاً منافقان را معلوم می‌دارد) روایت کرده است که گفت: این آیات دربارهٔ همان گروهی نازل شد که مشرکان آنان را به مکه بازگرداندند، و این ده آیه مدنی هستند.

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۳ با هم

می‌گویم: چنان‌که می‌بینی، روایات دربارهٔ سبب نزول آیات با یکدیگر اختلاف دارند؛ و پیش‌تر گذشت که مقتضای سیاق آیات سوره این است که همگی یکپارچه مکی هستند. ادامه در متن کامل