تفسیر آیهٔ ۵۰ سورهٔ قصص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

« فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا يَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ » (پس اگر پاسخت ندادند، بدان که تنها از هواهای نفسانی خود پیروی می‌کنند) تا آخر آیه.

خدای متعال می‌فرماید: « فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا يَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ » (پس اگر پاسخت را ندادند، بدان که تنها از هواهای نفس خود پیروی می‌کنند) تا آخر آیه. دو واژهٔ «استجابه» و «إجابه» به یک معنا هستند. صاحب کشاف گفته است: این فعل به‌خودی‌خود به مفعولِ «دعا» متعدی می‌شود و به «دعاکننده» با حرف «لام» تعدی می‌یابد، و هرگاه به دعاکننده متعدی شود، در بیشتر موارد «دعا» حذف می‌گردد؛ ازاین‌رو گفته می‌شود:

«استجاب الله دعاءه» (خدا دعایش را اجابت کرد) یا «استجاب له» (دعای او را پذیرفت)، و تقریباً هرگز گفته نمی‌شود: «استجاب له دعاءه». پایان سخن کشاف.

پس سخن خدای متعال: « فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ » (پس اگر پاسخت را ندادند)، نتیجه و برگرفته از این فرموده است: « قُلْ فَأْتُوا بِكِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْديٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ » (بگو پس کتابی از جانب خدا بیاورید که از این دو هدایت‌بخش‌تر باشد تا من از آن پیروی کنم)؛ یعنی اگر به آنان چنین گفتی و چنین تکلیفی بر دوششان نهادی و کتابی هدایت‌بخش‌تر از قرآن و تورات نیاوردند و روشن و قطعی شد که هیچ هدایتی کامل‌تر و تمام‌تر از هدایت این دو کتاب نیست، با این حال آنان این دو کتاب را جادو خواندند و از هر دو روی گرداندند، پس بدان که آنان در پیِ حق نیستند و درصدد پیروی از دلیلِ روشن و آشکار عقل برنیامده‌اند، بلکه تنها از هواهای نفس خود پیروی می‌کنند و با باطل‌هایی چون این سخنان، از تمایلات نفسانی‌شان دفاع می‌نمایند:

« سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا » (دو جادو هستند که پشتیبان یکدیگرند) و « إِنّٰا بِكُلٍّ كٰافِرُونَ » (ما به هر دوی آن‌ها کافریم).

و ممکن است مقصود از کلام خدا: « أَنَّمٰا يَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ » (تنها از هواهای نفس خود پیروی می‌کنند) این باشد که: اگر کتابی هدایت‌بخش‌تر از این دو نیاوردند و خود به این دو نیز ایمان ندارند، بدان که آنان رسم زندگی را بر پیروی از هوا و هوس‌ها بنا نهاده‌اند و به اصل نبوت باور ندارند و معتقد نیستند که خدا دین آسمانیِ نازل‌شده‌ای از راه وحی دارد تا موظف باشند از آن پیروی کنند و مسیر زندگی را با هدایت پروردگارشان بپیمایند؛ و شاید آنچه این معنا را تأیید می‌کند، سخنِ پس از آن باشد: « وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَيْرِ هُديً مِنَ اللّٰهِ » (و کیست گمراه‌تر از کسی که بدون هدایتی از جانب خدا، از هوای نفس خود پیروی کند؟) تا آخر آیه.

و سخن خدای متعال: « وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَيْرِ هُديً مِنَ اللّٰهِ »، پرسشی انکاری است و مقصود از آن، نتیجه‌گیریِ این است که آنان بی‌گمان گمراه‌اند. و کلام پروردگار: « إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَهْدِي الْقَوْمَ الظّٰالِمِينَ » (همانا خدا قوم ستمکار را هدایت نمی‌کند)، بیان دلیلِ گمراهی آنان به سبب پیروی از هوای نفس است؛ زیرا پیروی از هوای نفس، روی‌گردانی از حق و انحراف از راه رشد و کمال است، و چنین کاری ستم به‌شمار می‌رود و خدا قوم ستمکار را هدایت نمی‌کند، و کسی که هدایت نیابد همان گمراه است.

چکیدهٔ این استدلال آن است که اگر آنان کتابی هدایت‌بخش‌تر از این دو نیاورند و به این دو نیز ایمان نداشته باشند، پس پیروِ هوای نفس‌اند؛ و پیروِ هوای نفس ستمکار است، و ستمکار هدایت‌نایافته است، و هر که هدایت نیافته باشد گمراه است؛ در نتیجه، آنان گمراه‌اند.

بحث روایی

و در بصائر الدرجات به سند خود از محمد بن فضیل از حضرت ابوالحسن (ع) روایت کرده که دربارۀ سخن خدای متعال: « وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَيْرِ هُديً مِنَ اللّٰهِ » (قصص: ۵۰) فرمود: «یعنی کسی که دین خود را پیروی از هوای نفس خویش قرار دهد، بدون اینکه از امامان هدایت رهبری و هدایتی جسته باشد».

می‌گویم: نظیر این روایت را نیز به سند خود از مُعَلّیٰ از امام صادق (ع) روایت کرده است.

و این بیان از قبیل جَری (تطبیق آیه‌ای عام بر روشن‌ترین مصداق) یا از قبیل بطن (معنای باطنی آیه) است.