تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ قصص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ » (گفت: پروردگارا، من به خویشتن ستم کردم؛ پس مرا ببخش، و خدا او را بخشید؛ چراکه او بسیار آمرزنده و مهربان است). این سخن، اعتراف موسی در پیشگاه پروردگارش به ستم بر خویش است، از آن رو که جانش را در معرض خطر قرار داد و در هلاکت انداخت. و از همین جا روشن می‌شود که مراد از آمرزشِ خواسته‌شده در سخن او: « فَاغْفِرْ لِي » (مرا ببخش)، از میان بردن پیامدِ کار او، رهانیدنش از اندوه، و خلاص کردنش از شر فرعون و درباریان اوست؛ چنان‌که از این کلام خدای متعال نیز آشکار می‌شود: « وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْنٰاكَ مِنَ الْغَمِّ» (و کسی را کشتی و ما تو را از اندوه رهانیدیم) (طه: ۴۰).

و این اعتراف به ستم و درخواست آمرزش، مانند همان چیزی است که برای آدم و همسرش روی داد و در کلام خدای متعال چنین بازگو شده است: «قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِينَ» (گفتند: پروردگارا، ما به خویشتن ستم کردیم، و اگر ما را نبخشی و به ما رحم نکنی، قطعاً از زیان‌کاران خواهیم بود) (اعراف: ۲۳).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۵ تا ۱۷ با هم

کلمهٔ «قٰالَ» (گفت) سه بار تکرار شده است؛ آنجا که آمده است: « قٰالَ هٰذٰا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطٰانِ » (گفت: این از کار شیطان است)، « قٰالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي » (گفت: پروردگارا، من به خود ستم کردم)، و « قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ » (گفت: پروردگارا، به پاس نعمتی که بر من ارزانی داشتی...). این تکرار به سبب اختلاف سیاق در این سه جمله است؛ چرا که جملهٔ نخست داوری و حکمی از جانب اوست، جملهٔ دوم استغفار و دعاست، و جملهٔ سوم عهد و پایبندی است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۶ و ۱۷ با هم

مأمون گفت: پس معنای این سخن موسی چیست که گفت: « رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي » (پروردگارا، من به خود ستم کردم، پس مرا بیامرز)؟ امام فرمود: مرادش این است که می‌گوید: من با پا نهادن به این شهر، خود را در موقعیتی نامناسب قرار دادم؛ «پس مرا بیامرز» یعنی مرا از گزند دشمنانت بپوشان تا بر من دست نیابند و مرا نکشند؛ پس خدا او را پوشاند (و از گزند آنان محفوظ داشت)، زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است. موسی گفت: «پروردگارا، به پاس نعمتی که به من ارزانی داشتی — یعنی همان نیرویی که توانستم با یک مشت مردی را از پای درآورم — هرگز پشتیبان گنهکاران نخواهم شد؛ بلکه با همین نیرو تا آن‌جا که خشنود گردی با آنان پیکار خواهم کرد.»