تفسیر آیهٔ ۸۷ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَ كُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ»؛ (و روزی که در صور دمیده شود، پس هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین است به وحشت افتد، مگر آن کس که خدا بخواهد؛ و همگی سرافکنده و خوار به پیشگاه او آیند). «دمیدن در صور» کنایه از آگاه ساختنِ جمعیتی فراوان — مانند یک لشکر — از تکلیفی همگانی است که باید بدان عمل کنند، مانند گرد آمدن، کوچ کردن و جز آن. «فَزَع» چنان‌که راغب گفته است، گرفتگی و رمیدگیِ خاطری است که از رویدادی هراس‌انگیز به انسان دست می‌دهد و از جنس بی‌تابی و بی‌قراری (جَزَع) است؛ و «دُخور» به معنای خواری و سرافکندگی است.

گفته‌اند: مراد از این دمیدن، دمیدن دوم در صور است که با آن، جان در کالبدها دمیده می‌شود و همگان برای داوریِ نهایی برانگیخته می‌شوند. گواه این معنا، سخن پروردگار در پایان آیه است که فرمود: «وَ كُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ» (و همگی سرافکنده به پیشگاه او آیند)؛ و مقصود از آن، حضورشان نزد خدای پاک و منزه است. همچنین استثنا کردنِ «مَنْ شَاءَ اللَّهُ» (مگر کسی که خدا بخواهد) از این وحشت، و سپس سخن دیگرش دربارهٔ نیکوکاران که: «وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ» (و آنان در آن روز از هر هراسی ایمن‌اند)، مؤید این مطلب است؛ زیرا نشان می‌دهد وحشتِ یادشده همان هراسِ دمیدنِ دوم در صور است.

و گفته‌اند: مراد از آن، دمیدن نخست است که زندگان با آن می‌میرند؛ به دلیل آیهٔ شریفهٔ: «وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ» (زمر: ۶۸؛ «و در صور دمیده می‌شود، پس هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین است بیهوش شده و می‌افتد، مگر آن کس که خدا بخواهد؛ سپس باری دیگر در آن دمیده می‌شود و ناگهان آنان به پا خاسته می‌نگرند»)؛ چراکه بیهوش شدن و افتادن (صَعقَه)، خود ناشی از هراس و وحشت است و بر دمیدن نخست مترتب شده است. بنا بر این نظر، مقصود از «وَ كُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ»، بازگشت آنان با مرگ به سوی خدای پاک و منزه خواهد بود.

بعید نیست که مقصود از دمیدن در صور در آن روز، معنای عامِ دمیدن باشد — چه آن دمیدنی که می‌میراند و چه آنکه زنده می‌کند — چراکه دمیدن در صور به هر حال از ویژگی‌های رستاخیز است؛ و بدین ترتیب، وحشت‌زدگیِ برخی و در امان ماندنِ برخی دیگر از وحشت و به راه افتادنِ کوه‌ها، از ویژگی‌های دمیدن نخست باشد، و سرافکنده و خوار آمدنِ همگان، از ویژگی‌های دمیدن دوم به شمار آید. با این برداشت، اشکال‌هایی که بر هر یک از دو دیدگاه گذشته وارد می‌شود برطرف می‌گردد.

خدای پاک و منزه گروهی از بندگانش را از این حکمِ وحشتِ فراگیر — که همهٔ ساکنان آسمان‌ها و زمین را فرامی‌گیرد — استثنا کرده است؛ و سخن دربارهٔ معنای این استثنا، در توضیح آیهٔ آینده خواهد آمد که می‌فرماید: «وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ» (و آنان در آن روز از هر هراسی ایمن‌اند).

ظاهر این است که مراد از سخن خداوند: «وَ كُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِينَ» (و همگی با فروتنی نزد او می‌آیند)، بازگشتِ تمام ساکنان آسمان‌ها و زمین—حتی کسانی که از حکمِ وحشت و فزع استثنا شده‌اند—و حضور یافتنِ آنان نزد خدای متعال است. و اما دربارهٔ آیهٔ «فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ إِلّٰا عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِينَ» (صافات: ۱۲۷: «قطعاً همگی [برای کیفر] احضار می‌شوند، مگر بندگانِ پاک‌دل و برگزیدهٔ خدا»)، ظاهر این است که مراد، نفی احضار آنان در اجتماع محشر برای حسابرسی و بازخواست است، نه نفیِ برانگیخته شدن، بازگشت به سوی خدا و حضور نزد او؛ چراکه آیات قیامت صراحت دارند که رستاخیز و برانگیختگی برای تمام آفریدگان فراگیر و همگانی است، به‌گونه‌ای که هیچ فردی از آن بیرون نمی‌ماند.

نسبت دادنِ «دُخور» (فروتنی و خاکساری) و ذلت به اولیای خدای متعال، با عزت و سرفرازیِ آنان در پیشگاه خدا منافاتی ندارد؛ چراکه عزتِ بنده در پیشگاه خدا، در همان احساسِ ذلت و فروتنی در برابر اوست، و بی‌نیازی‌اش به خدا، در همان فقر و نیازِ محضش به او شکل می‌گیرد. آری، ذلتِ دشمنان خدا به‌سبب آن عزتِ دروغینی که برای خود می‌پنداشتند، ذلتی از سرِ خواری و سرشکستگی است.

بحث روایی

و در مجمع‌البیان دربارهٔ سخن خدای متعال: «وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ» (و در صور دمیده شود) آمده است: دربارهٔ معنای «صور» اختلاف شده است—تا آنجا که می‌گوید—و گفته شده شاخی است مانند شیپور که در آن دمیده می‌شود، و این معنا در حدیث نیز وارد شده است.

و در همان کتاب دربارهٔ سخن خدای متعال: «إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ» (مگر آن کس که خدا بخواهد) آمده است: گفته شده مقصود شهیدان‌اند؛ زیرا آنان در آن روز دچار هراس نمی‌شوند، و این در روایتی مرفوع (حدیثی که به معصوم می‌رسد) نیز نقل شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۸۷ و ۸۸ با هم

در اینجا وجه دیگری نیز هست که از دقت در سیاق آیات گذشته به دست می‌آید؛ زیرا خدای پاک و منزه در آن آیات به پیامبرش (ص) فرمان داد که بر او توکل کند و کار مشرکان و بنی‌اسرائیل را به او واگذارد؛ چراکه او تنها می‌تواند مؤمنانی را هدایت کند که به آیاتش ایمان می‌آورند و در برابر حق تسلیم‌اند؛ اما مشرکان به سبب انکارشان و بنی‌اسرائیل به دلیل اختلاف‌هایشان، مردگانی هستند که نمی‌شنوند و کران و کورانی‌اند که سخن حق را درنمی‌یابند و با نگریستن در نشانه‌های آسمان و زمین و عبرت‌گرفتن از آن‌ها، با اختیار خویش به حق راه نمی‌یابند.

سپس آنچه را با آن روبه‌رو خواهند شد یادآور شد—در حالی که وضعشان چنین است و نشانه‌ها در آنان اثر نمی‌گذارد—و اینکه به زودی برای آنان جنبنده‌ای از زمین بیرون می‌آورد که با آنان سخن می‌گوید؛ و آن نشانه‌ای معجزه‌آساست که آنان را ناچار به پذیرش حق می‌کند، و از هر امتی دسته‌ای از تکذیب‌کنندگان را محشور می‌سازد تا حجت بر آنان تمام شود؛ و سرانجام اینکه او به کارهایشان آگاه است و در روزی که در صور دمیده شود و به هراس افتند و سرافکنده نزد او بیایند، هر کس را که نیکی یا بدی بیاورد، بر پایهٔ کردارش جزا خواهد داد.

با درنگ در این سیاق آشکار می‌شود که مناسب‌تر است «يَوْمَ يُنْفَخُ» (روزی که در صور دمیده شود)، ظرفِ زمان برای سخن او باشد که «إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا يَفْعَلُونَ» (بی‌تردید او به آنچه انجام می‌دهند آگاه است)؛ و قرائتِ «يَفْعَلُونَ» با «یای» غایب، از قرائت رایج که با خطاب [تَفْعَلُونَ] است، رجحان دارد.

و معنا چنین است: خدای متعال به آنچه اهل آسمان‌ها و زمین انجام می‌دهند آگاه است، در روزی که در صور دمیده می‌شود و سرافکنده به پیشگاهش می‌آیند؛ هر کس نیکی بیاورد، به پاداشی بهتر از آن می‌رسد و هر کس بدی بیاورد، با واژگون‌شدن چهره‌اش در آتش کیفر می‌بیند، و هر کس به سزای عمل خویش جزا داده می‌شود. بر این اساس، آیه در معنای کلام خدای متعال خواهد بود که فرمود: «أَ فَلاٰ يَعْلَمُ إِذٰا بُعْثِرَ مٰا فِي الْقُبُورِ وَ حُصِّلَ مٰا فِي الصُّدُورِ إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ» (عادیات: ۱۱؛ «آیا نمی‌داند هنگامی که آنچه در قبرهاست برانگیخته شود، و آنچه در سینه‌هاست آشکار گردد، به راستی پروردگارشان در آن روز به آنان کاملاً آگاه است؟»)، و نیز فرمودهٔ او: