تفسیر آیهٔ ۸۵ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمٰا ظَلَمُوا فَهُمْ لاٰ يَنْطِقُونَ» (و سخن [عذاب] بر آنان فرود آمد به سبب ستمی که کردند، پس لب به سخن نمی‌گشایند). حرف «باء» در «بِمٰا ظَلَمُوا» برای سببیّت است و «ما» مصدریّه است؛ یعنی به دلیل ستمکار بودنشان، این سخن بر آنان محقق شد؛ و فرمودهٔ او: «فَهُمْ لاٰ يَنْطِقُونَ» (پس لب به سخن نمی‌گشایند) نتیجهٔ فرود آمدنِ سخن بر آنان است.

و با این بیان تأیید می‌شود که مراد از سخنی که بر آنان فرود می‌آید، فرمودهٔ خدای متعال است که: «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَهْدِي الْقَوْمَ الظّٰالِمِينَ» [انعام: ۱۴۴] (همانا خداوند قوم ستمکار را هدایت نمی‌کند)؛ و معنا این است: به سبب آنکه در تکذیبِ آیات ستمگر بودند، به عذری برای دفاع از خود راه نیافتند؛ ازاین‌رو زبانشان از سخن بازماند، پس سخن نمی‌گویند.

و چه بسا فرود آمدنِ سخن بر آنان، به حتمی شدنِ عذاب برایشان تفسیر شده باشد؛ و مناسب‌تر بر این پایه آن است که مراد از سخنِ فرودآمده بر آنان، قضای حتمیِ خدای متعال به عذاب دربارهٔ ستمکاران باشد، در مانندی از فرمودهٔ او: «أَلاٰ إِنَّ الظّٰالِمِينَ فِي عَذٰابٍ مُقِيمٍ» [شوری: ۴۵] (آگاه باشید که ستمکاران در عذابی پایدارند)؛ و معنا چنین است: به سبب ستمکار بودنشان، حکم عذاب برایشان قطعی شد و چیزی برای گفتن نداشتند؛ البته وجه نخست موجّه‌تر است.

اما تفسیرِ فرود آمدنِ سخن به فرا رسیدنِ عذاب و ورود به آتش دوزخ، از سیاق دور است؛ زیرا با نتیجه‌گیریِ فرمودهٔ او: «فَهُمْ لاٰ يَنْطِقُونَ» (پس لب به سخن نمی‌گشایند) سازگاری ندارد.