تفسیر آیهٔ ۸۴ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «حَتّيٰ إِذٰا جٰاؤُ قٰالَ أَ كَذَّبْتُمْ بِآيٰاتِي وَ لَمْ تُحِيطُوا بِهٰا عِلْماً أَمّٰا ذٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» (تا هنگامی که می‌آیند، می‌فرماید: آیا آیات مرا تکذیب کردید در حالی که دانشی به آن‌ها احاطه نیافته بودید، یا چه می‌کردید؟). مراد از آمدن—به کمک سیاق—همان حضور در جایگاه خطاب است که فرمودهٔ او: «قٰالَ أَ كَذَّبْتُمْ...» (فرمود: آیا تکذیب کردید...) بر آن دلالت دارد؛ و مراد از آیات—همان‌طور که در آیهٔ پیشین گذشت—مطلق آیاتی است که بر حق دلالت می‌کنند. و سخن پروردگار: «وَ لَمْ تُحِيطُوا بِهٰا عِلْماً» (در حالی که دانشی به آن احاطه نیافته بودید) جملهٔ حالیه است؛ یعنی آن‌ها را تکذیب کردید در حالی که به دلیل روی‌گردانی‌تان هیچ دانشی به آن‌ها نداشتید؛ پس چگونه چیزی را که به آن علم نداشتید تکذیب کردید؟ یعنی بدون علم و آگاهی، به آن‌ها نسبت دروغ و بی‌دلالت بودن دادید. و فرمودهٔ او: «أَمّٰا ذٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» یعنی: جز تکذیب چه کار می‌کردید؟

و معنا این است: تا هنگامی که در جایگاه خطاب حاضر شوند، خدای پاک و منزه به آنان می‌فرماید: آیا به آیات من دروغ بستید در حالی که دانشی به آن‌ها احاطه نکرده بودید، یا اینکه جز تکذیب چه کاری انجام می‌دادید؟ و در این سخن، سرزنشی برای آن‌هاست بر اینکه به کاری جز تکذیبِ آیات خدا نپرداخته‌اند، بی‌آنکه مانعی عذرتراش آنان را از توجه به آن بازداشته باشد.