تفسیر آیهٔ ۷۰ سورهٔ شعراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِذْ قٰالَ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ » (آن‌گاه که به پدر [= سرپرستش] و قوم خود گفت: چه می‌پرستید؟). گفت‌وگو و مناظرهٔ آن حضرت (ع) با پدرش جدا از مناظره و استدلالش با قوم او بود، همان‌طور که خدای متعال در سورهٔ انعام و دیگر سوره‌ها بازگو فرموده است؛ اما در اینجا بنا بر کوتاه‌گویی و اختصار بوده و به همین سبب، هر دو گفت‌وگو را در هم آمیخته و به صورت مناظره‌ای یگانه درآورده و آن مقدار را که میان هر دو مشترک بوده، ذکر کرده است.

و این سخن او که فرمود: « مٰا تَعْبُدُونَ » (چه می‌پرستید؟)، پرسش از حقیقتِ معبود است؛ با این روش که خود را در جایگاه فردی ناآگاه نهاد که گویی هیچ شناختی از ماهیت آن و دیگر ویژگی‌هایش ندارد. این شیوه، یکی از روش‌های مناظره است؛ راهِ کسی که می‌خواهد طرفِ مقابل، حقیقتِ ادعا و خصوصیاتِ آن را خود بر زبان آورد تا بتواند بر اساس همان اعتراف، او را قانع و ملزم سازد.

علاوه بر این، استدلال و احتجاج ابراهیم درست در همان نخستین زمانی رخ داد که از غار خود بیرون آمد و به جامعهٔ پدر و قوم خویش پا گذاشت و تا پیش از آن روز، چیزی از این بت‌پرستی‌ها ندیده بود. از این رو بر پایهٔ فطرتی ساده و پاک با آنان مناظره کرد؛ همان‌گونه که شرح مفصل این موضوع در تفسیر سورهٔ انعام گذشت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۰ تا ۷۲ با هم

و کوتاه‌سخن اینکه، پاسخ آنان به پرسش ابراهیم که: « مٰا تَعْبُدُونَ » (چه می‌پرستید؟)، با گفتنِ: « نَعْبُدُ أَصْنٰاماً » (بت‌هایی را می‌پرستیم)، بیانگر این بود که این پیکره‌های پرستیده‌شده نمادهایی هستند که به خاطر غیر خودشان در نظر گرفته شده‌اند نه برای خودشان. و ابراهیم همین سخن آنان یعنی « نَعْبُدُ » (می‌پرستیم) را گرفت و با آن به مناظره با ایشان پرداخت؛ چرا که استقلال بت‌ها در معبود واقع شدن، با بت‌بودنِ آنها سازگاری ندارد؛ به این معنا که نمادهایی برای دیگری باشند؛ و چون خودِ آنها مقصود عبادت قرار گرفته‌اند، لازم است آنچه هدف اصلی از عبادت است—یعنی جلب سود یا دفع زیان با روآوردنِ عبادی، دعا و درخواست—را در بر داشته باشند؛ در حالی که بت‌ها از اینکه درخواستی را بدانند یا دعای درمانده‌ای را با رساندن سود یا برطرف کردن زیانی پاسخ گویند به کلی دورند؛ و از همین رو بود که ابراهیم با گفتنِ « هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ » (آیا صدای شما را می‌شنوند...) از آنان پرسش نمود.