تفسیر آیهٔ ۶۷ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كٰانَ بَيْنَ ذٰلِكَ قَوٰاماً » (و کسانی که چون انفاق کنند، نه زیاده‌روی می‌نمایند و نه تنگ می‌گیرند، و میان این دو راهی معتدل است). انفاق عبارت است از بخشیدن مال و خرج کردن آن برای برآوردن نیازهای خود یا دیگران. اسراف همان بیرون رفتن از حد است که تنها در سمت زیاده‌روی رخ می‌دهد، و اسراف در انفاق، زیاده‌روی و گذشتن از اندازه‌ای است که سزاوار است در بخشش مال رعایت شود. و «قَتْر» (با فتح قاف و سکون تاء) کم‌گذاشتن در انفاق است و آن‌گونه که راغب گفته، در برابر اسراف قرار دارد؛ و واژه‌های «قَتْر»، «إقتار» و «تقتیر» همه به یک معنایند.

و «قَوام» با فتح قاف، حد وسطِ عادلانه است، و با کسر قاف (قِوام) چیزی است که برپایی و استواریِ شیء به آن وابسته است. و عبارت « بَيْنَ ذٰلِكَ » (میان این دو) به کلمهٔ «قَوام» وابسته است، و معنا چنین است: انفاقِ آنان میان اسراف و تقتیرِ یادشده، حد وسطی عادلانه بود. بنابراین، عبارت «وَ كٰانَ بَيْنَ ذٰلِكَ قَوٰاماً» (و میان این دو راهی معتدل است) تصریح بر همان مطلبی است که از عبارت « إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا » (چون انفاق کنند نه زیاده‌روی می‌نمایند و نه تنگ می‌گیرند) فهمیده می‌شود؛ ازاین‌رو، آغاز آیه دو طرف افراط و تفریط در انفاق را نفی می‌کند و پایانِ آن، حد وسط و اعتدال را تثبیت می‌نماید.

بحث روایی

و در کتاب کافی آمده است: احمد بن محمد بن علی از محمد بن سنان روایت کرده که امام ابوالحسن (ع) دربارهٔ سخن خدای عزیز و جلیل: « وَ كٰانَ بَيْنَ ذٰلِكَ قَوٰاماً » فرمود: «قوام» همان حدّ شایسته و پسندیده است؛ بر توانگر به اندازهٔ توانش و بر تنگدست به اندازهٔ توانش، متناسب با اهل و عیال و هزینهٔ زندگی‌شان که مایهٔ صلاح او و آنان باشد؛ [چنان‌که در سورهٔ طلاق: ۷ فرمود:] «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا» (خدا هیچ‌کس را جز به اندازهٔ آنچه به او داده است تکلیف نمی‌کند).

و در کتاب مجمع‌البیان، از معاذ روایت شده است که گفت: از پیامبر خدا (ص) دربارهٔ این موضوع پرسیدم، پس فرمود:

«مَنْ أَعْطَى فِي غَيْرِ حَقٍّ فَقَدْ أَسْرَفَ، وَ مَنْ مَنَعَ مِنْ حَقٍّ فَقَدْ قَتَّرَ» (هر کس در غیر حق ببخشد، بی‌گمان اسراف کرده است، و هر کس از حق دریغ ورزد، قطعاً بخل و تنگ‌نظری کرده است).

می‌گویم: و روایات در این معانی بسیار فراوان است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۶۵ و ۶۷ با هم

و در تفسیر قمی، در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) آمده است که دربارهٔ کلام خدای متعال: « إِنَّ عَذٰابَهٰا كٰانَ غَرٰاماً » (بی‌گمان عذاب آن پیوسته است) می‌فرماید: یعنی همیشگی و جدانشدنی است؛ و سخن خدای عزیز و جلیل: « وَ الَّذِينَ إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا » (و کسانی که چون انفاق کنند، نه زیاده‌روی می‌کنند و نه بخل می‌ورزند)، اسراف همان انفاق در معصیت و در غیر راه حق است، و « وَ لَمْ يَقْتُرُوا » یعنی بخل نورزیدند در ادای حق خدای عزیز و جلیل؛ و « وَ كٰانَ بَيْنَ ذٰلِكَ قَوٰاماً » (و میان این دو راهی معتدل و استوار است)، «قَوام» همان میانه‌روی، عدالت و انفاق در چیزی است که خداوند بدان فرمان داده است.