تفسیر آیهٔ ۵۵ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ يَنْفَعُهُمْ وَ لاٰ يَضُرُّهُمْ وَ كٰانَ الْكٰافِرُ عَليٰ رَبِّهِ ظَهِيراً » (و به جای خدا چیزی را می‌پرستند که نه سودشان می‌رساند و نه زیانشان می‌زند، و کافر همواره علیه پروردگارش پشتیبان [شیطان] بوده است). این آیه عطف است بر آیۀ پیشین که می‌فرماید: « وَ إِذٰا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاّٰ هُزُواً » (و چون تو را ببینند، جز به مسخره‌ات نمی‌گیرند [فرقان: ۴۱]). و گفته‌اند «ظهیر» به معنای «مُظاهِر» (پشتیبان) است و «مظاهره» یعنی معاونت و یاری رساندن.

معنای آیه این است: این کافرانِ مشرک، به جای خدا معبودانی را می‌پرستند که اگر پرستش شوند، سودی به آنان نمی‌رسانند تا خیری را متوجه ایشان کنند؛ و اگر پرستش نشوند، زیانی نمی‌رسانند تا شری متوجه آنان سازند؛ و کافر همواره یاور و پشتیبانِ شیطان علیه پروردگار خویش بوده است.

اینکه این معبودان—که در ظاهر همان بت‌ها هستند—سود و زیانی نمی‌رسانند، منافاتی با زیان‌بار بودنِ پرستش آن‌ها ندارد. بنابراین، نفیِ ضرر از خودِ بت‌ها از آن رو که بر کاری توانا نیستند، مستلزم نفی ضرر از عبادتشان نیست؛ عبادتی که زیان‌بار است و انسان را به بدبختیِ همیشگی و عذابی جاودان می‌کشاند.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌جریر و ابن‌مردویه از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که دربارهٔ این سخن: « وَ كٰانَ الْكٰافِرُ عَليٰ رَبِّهِ ظَهِيراً » (و کافر همواره در برابر پروردگارش پشتیبان [باطل] است) گفت: مقصود، ابوالحَکَم است؛ همان کسی که پیامبر خدا (ص) او را ابوجهل بن هشام نامید.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۴ و ۵۵ با هم

می‌گویم: این دو روایت، به جَری و تطبیق (انطباق آیه بر مصداق) شبیه‌ترند.