تفسیر آیهٔ ۴۰ سورهٔ نور

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَوْ كَظُلُمٰاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشٰاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحٰابٌ » (یا مانند تاریکی‌هایی در دریایی ژرف و پرموج است که موجی آن را فرامی‌گیرد و بر فرازش موجی دیگر، و بالای آن ابری است)؛ تشبیه دومی است برای اعمال آنان، که نشان می‌دهد اعمالشان پرده‌هایی متراکم بر دل‌هایشان است و آنان را از نور معرفت محروم می‌کند. در کلام خدای متعال مکرر آمده است که کافران در تاریکی‌ها هستند؛ مانند این سخن او: «وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَي الظُّلُمٰاتِ» (بقره: ۲۵۷؛ و کسانی که کفر ورزیدند، سرپرستانشان طاغوت‌اند که آنان را از روشنایی به تاریکی‌ها بیرون می‌برند)، و سخن دیگرش: «كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمٰاتِ لَيْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا» (انعام: ۱۲۲؛ همانند کسی است که در تاریکی‌هاست و از آن بیرون‌آمدنی نیست)، و این سخن او: «كَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَليٰ قُلُوبِهِمْ مٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ كَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ» (مطففین: ۱۵؛ نه چنان است، بلکه آنچه همواره کسب می‌کردند بر دل‌هایشان زنگار بسته است؛ نه چنان است، بی‌تردید آنان در آن روز از پروردگارشان محروم و محجوب‌اند).

و سخن خدای متعال: « أَوْ كَظُلُمٰاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ » (یا مانند تاریکی‌هایی در دریایی ژرف و پرموج) عطف بر « كَسَرٰابٍ » (مانند سرابی) در آیهٔ پیشین است. «بحر لُجّی» دریایی است که امواجش در تلاطم و آمدوشد باشد، و این واژه منسوب به «لُجّهٔ دريا» است که همان تلاطم پی‌درپی موج‌هاست؛ و معنا چنین است: اعمال آنان مانند تاریکی‌هایی است که در دریایی ژرف و متلاطم پدید آمده باشد.

و سخن خدای متعال: « يَغْشٰاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحٰابٌ » (موجی آن را فرامی‌گیرد که بر فراز آن موجی دیگر، و بالای آن ابری است) صفت دریاست که برای مجسم ساختن تاریکی‌های فرض‌شده در آن آورده شده است؛ ویژگی دریا این است که موجی آن را می‌پوشاند و فرامی‌گیرد و بر فراز آن نیز موجی دیگر قرار دارد، و بر فراز آن موج نیز ابری نشسته است که همگی با هم مانع می‌شوند دریا از نور خورشید، ماه و ستارگان روشنایی برگیرد.

و سخن خدای متعال: « ظُلُمٰاتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْضٍ » (تاریکی‌هایی که برخی بر فراز برخی دیگر است) برای تثبیت این بیان است که مراد از تاریکی‌های مفروض، تاریکی‌های متراکم و انباشته بر یکدیگر است نه پراکنده؛ و این معنا را با این سخن خود تأکید کرده است: « إِذٰا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرٰاهٰا » (چون دستش را بیرون آورد، نزدیک نیست که آن را ببیند). زیرا نزدیک‌ترین چیزی که انسان از پیکر خود مشاهده می‌کند دست خود اوست و او برای دیدن دستش از دیگر اندام‌هایش تواناتر است، چرا که آن را هر طور بخواهد روبه‌روی چشم خود می‌آورد؛ پس هرگاه دستش را بیرون آورد و نزدیک نباشد که آن را ببیند، تاریکی به نهایت شدت رسیده است.

بنابراین، اینان در حالی که از مسیر کارهایشان به سوی خدا رهسپارند و به سوی او بازمی‌گردند، مانند سرنشین دریایی ژرف و متلاطم‌اند که موجی آن را فرامی‌گیرد و بر فرازش موجی دیگر، و بالای آن ابری است؛ در تاریکی‌های متراکمی در نهایتِ شدت، که هیچ نوری در آنجا نیست تا بدان روشنایی جوید و به ساحل نجات راه یابد.

و سخن خدای متعال: « وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ » (و هر که خدا برایش نوری قرار نداده باشد، هیچ نوری برای او نیست) نفی نور از آنان است، به این دلیل که خدا برایشان نوری قرار نداده است؛ و چگونه چنین نباشد، در حالی که قراردهنده و آفرینندهٔ نور فقط خدایی است که نور هر چیز است؟ پس هرگاه او برای چیزی نوری قرار ندهد، نوری نخواهد داشت، چرا که هیچ آفریننده‌ای جز خدای متعال نیست.