تفسیر آیهٔ ۹۲ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « عٰالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهٰادَهِ فَتَعٰاليٰ عَمّٰا يُشْرِكُونَ » ([او] دانای نهان و آشکار است، پس برتر است از آنچه شریک می‌سازند). این عبارت، صفتی برای نام جلاله («اللّه») در آیهٔ پیشین است: « سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا يَصِفُونَ »؛ و آمدنِ آن پس از آن عبارت — بر پایهٔ آنچه از سیاق برمی‌آید — برای دلالت بر این است که او به پاکی و بی‌نیازیِ خود از شریکی که برایش وصف می‌کنند داناست. بنابراین، در معنا مانند این سخن اوست: «قُلْ أَ تُنَبِّئُونَ اللّٰهَ بِمٰا لاٰ يَعْلَمُ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِي الْأَرْضِ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰاليٰ عَمّٰا يُشْرِكُونَ» (یونس: ۱۸؛ «بگو: آیا خدا را از چیزی در آسمان‌ها و زمین باخبر می‌کنید که آن را نمی‌داند؟ او پاک و منزه و بسیار والاتر است از آنچه شریکش می‌سازند»).

و این در حقیقت بازمی‌گردد به استدلال بر نفی شریکان از راه گواهی دادنِ خودِ خدای متعال بر اینکه او برای خود شریکی سراغ ندارد؛ همان‌گونه که این سخن او: «شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» (آل عمران: ۱۸؛ «خداوند گواهی داده است که هیچ معبودی جز او نیست») استدلال با گواهی بر نفیِ اصلِ وجودِ شریک است.

و گفته شده است: این جمله برهان دیگری است که به اثباتِ برتریِ مطلق یا لزومِ نادانی — که خودْ نقص و ضد برتری است — بازمی‌گردد؛ زیرا دو موجودِ چندگانه به‌طور بدیهی راهی ندارند به اینکه هر یک از آن‌ها به حقیقتِ دیگری همان‌گونه آگاه باشد که آن دیگری به ذات خود آگاهی دارد، و این خود گونه‌ای نادانی و کاستی است. پایان سخن.

و اشکال این سخن آن است که این برهان نیز مانند دیگر براهینی که تقریر کرده‌اند، چندگانگیِ خدای واجب‌الوجود بالذات را نفی می‌کند، در حالی که بت‌پرستان دربارهٔ خدایانِ خود جز الله، به چنین چیزی معتقد نیستند (و آن‌ها را واجب‌الوجود بالذات نمی‌دانند). افزون بر این، برخی از مقدماتِ دلیلی که تقریر شده، پذیرفته نیست.

و این سخن او که فرمود: « فَتَعٰاليٰ عَمّٰا يُشْرِكُونَ » (پس او برتر است از آنچه شریک می‌سازند)، نتیجه‌گیری از همهٔ برهان‌های گذشته در نفی شریکان است.