تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « ثُمَّ جَعَلْنٰاهُ نُطْفَهً فِي قَرٰارٍ مَكِينٍ » (سپس او را نطفه‌ای در قرارگاهی استوار قرار دادیم). «نطفه» آب اندک است و چه بسا بر مطلقِ آب نیز اطلاق شود. «قرار» مصدر است که به جهت مبالغه، معنای اسم مکان (مَقَرّ: جایگاه استقرار) از آن اراده شده و مراد از آن، رحمی است که نطفه در آن استقرار می‌یابد. «مکین» به معنای متمکّن و استوار است؛ و رحم از آن رو بدین صفت توصیف شده که در نگهداریِ نطفه از هدررفتن و تباهی، توانایی و استحکام دارد، یا از آن جهت که نطفه در آن جای‌گیر و مستقر گشته است.

و معنا چنین است: سپس انسان را نطفه‌ای در قرارگاهی استوار قرار دادیم که همان رحم است، همان‌طور که نخست او را از چکیده‌ای از گل آفریدیم؛ یعنی شیوهٔ آفرینش او را از آن حالت به این حالت تبدیل کردیم.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۳ و ۱۴ با هم

و در کتاب «کافی» به سند خود از ابن فضّال از حسن بن جَهم روایت شده است که گفت: شنیدم ابوالحسن، امام رضا (ع) می‌فرمود: ابوجعفر، امام باقر (ع) فرمود: «إِنَّ النُّطْفَةَ تَكُونُ فِي الرَّحِمِ أَرْبَعِينَ يَوْماً، ثُمَّ تَصِيرُ عَلَقَةً أَرْبَعِينَ يَوْماً، ثُمَّ تَصِيرُ مُضْغَةً أَرْبَعِينَ يَوْماً، فَإِذَا كَمُلَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ بَعَثَ اللَّهُ مَلَكَيْنِ خَلَّاقَيْنِ-فَيَقُولَانِ: يَا رَبِّ مَا نَخْلُقُ ذَكَراً أَوْ أُنْثَى؟ فَيُؤْمَرَانِ-فَيَقُولَانِ: يَا رَبِّ شَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ؟ فَيُؤْمَرَانِ-فَيَقُولَانِ: يَا رَبِّ مَا أَجَلُهُ وَ مَا رِزْقُهُ وَ كُلُّ شَيْءٍ مِنْ حَالِهِ؟ وَ عَدَّدَ مِنْ ذَلِكَ أَشْيَاءَ، وَ يَكْتُبَانِ الْمِيثَاقَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ» (نطفه چهل روز در رحم می‌ماند، سپس چهل روز عَلَقه [خون‌بسته] می‌شود، سپس چهل روز مُضغه [تکه گوشت] می‌گردد؛ پس چون چهار ماه کامل شد، خداوند دو فرشتهٔ آفریننده را برمی‌انگیزد و آن دو می‌گویند: پروردگارا، چه بیافرینیم، نر یا ماده؟ پس به آن‌ها فرمان داده می‌شود. سپس می‌گویند: پروردگارا، نگون‌بخت است یا سعادتمند؟ پس به آنان فرمان داده می‌شود. سپس می‌گویند: پروردگارا، مدت عمرش، روزی‌اش و دیگر احوال او چگونه است؟ و اموری از این دست را برشمردند؛ و آن دو، پیمان را میان دو چشم او می‌نویسند).

«فَإِذَا كَمُلَ الْأَجَلُ بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِ مَلَكاً فَزَجَرَهُ زَجْرَةً-فَيَخْرُجُ وَ قَدْ نَسِيَ الْمِيثَاقَ، فَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ الْجَهْمِ: أَ فَيَجُوزُ أَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ-فَيُحَوِّلَ الْأُنْثَى ذَكَراً أَوِ الذَّكَرَ أُنْثَى؟ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ» (سپس هنگامی که مدت بارداری به سر آمد، خداوند فرشته‌ای را به سوی او می‌فرستد و با نهیبی او را می‌راند، و او در حالی که پیمان را فراموش کرده بیرون می‌آید. حسن بن جهم پرسید: آیا ممکن است کسی دعا کند و خداوند جنین ماده را به نر، یا نر را به ماده تبدیل فرماید؟ امام فرمود: همانا خداوند هرچه بخواهد انجام می‌دهد).

می‌گویم: این روایت از ابوجعفر، امام باقر (ع) از راه‌های دیگر و با عبارت‌هایی نزدیک به همین نقل شده است.