تفسیر آیهٔ ۳۳ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «لَكُمْ فِيهٰا مَنٰافِعُ إِليٰ أَجَلٍ مُسَمًّي ثُمَّ مَحِلُّهٰا إِلَي الْبَيْتِ الْعَتِيقِ » (برای شما در آن‌ها تا زمانی معین سودهایی است، سپس جایگاه [و زمان ذبحِ] آن‌ها به سوی خانهٔ کهن [کعبه] منتهی می‌شود؛ حج: ۳۳). «مَحِلّ» با کسرهٔ حاء، اسم زمان و به معنای زمان فرارسیدن موعد است، و ضمیر «فِيهٰا» به «شعائر» برمی‌گردد. معنای آیه بنا بر این‌که مراد از شعائر، شتران فربه قربانی باشد، چنین است: شما را در این شعائر — که همان شتران‌اند — سودهایی هست؛ مانند سوار شدن بر پشت آن‌ها و نوشیدن شیرشان در صورت نیاز، تا زمانی معین که وقتِ نحر (سر بریدن شتر) است؛ سپس «مَحِلّ» آن‌ها یعنی زمان فرا رسیدن موعد نحرشان، به بیت عتیق (خانهٔ کعبه) منتهی می‌شود، یا با رسیدن خودِ شتران به آن پایان می‌پذیرد. و این جمله در معنای این سخن خداست: «هَدْياً بٰالِغَ الْكَعْبَهِ » (قربانی‌ای که به کعبه برسد؛ مائده: ۹۵). این برداشت، بر پایهٔ تفسیر امامان اهل‌بیت (ع) است.

اما بنا بر این دیدگاه که مراد از شعائر، مناسک حج باشد، گفته شده که مراد از منافع، تجارت تا زمانی معین است؛ سپس موعد این مناسک و پایان آن به بیت عتیق منتهی می‌گردد، زیرا واپسین عملی که حاجی به‌جا می‌آورد، طوافِ خانهٔ کعبه است.

بحث روایی

و در کتاب «کافی» به سند خود از ابوالصّباح کِنانی روایت شده است که امام صادق (ع) دربارهٔ سخن خدای عزّوجلّ: «لَكُمْ فِيهٰا مَنٰافِعُ إِليٰ أَجَلٍ مُسَمًّي » (برای شما در آن‌ها تا زمانی معین سودهایی است [حج: ۳۳]) فرمود: «إن احتاج إلى ظهرها ركبها من غير عنف عليها- و إن كان لها لبن حلبها حلابا لا ينهكها» (اگر صاحبش به سواری گرفتن از پشت آن نیاز پیدا کند، بی‌آنکه به آن سخت بگیرد و خشونت ورزد سوارش می‌شود، و اگر شیر داشته باشد، آن را به اندازه‌ای می‌دوشد که شیرش را یکسره تمام نکند و از پا نیفتد).

[یادداشت منبع: ۱) «نهك الضرع: استوفى ما فيه» (نهکِ پستان؛ یعنی دوشیدن تمام شیری که در پستان است و خالی گذاشتن کامل آن)].

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است که ابن ابی‌شیبه از علی (ع) روایت کرده است که فرمود: «يركب الرجل بدنته بالمعروف» (انسان می‌تواند بر شتر قربانیِ خود [بَدَنه: شتر فربه برای قربانیِ حج] به شیوه‌ای شایسته و بدون ستم سوار شود).

می‌گویم: نظیر همین مطلب نیز از جابر از پیامبر (ص) روایت شده است.