تفسیر آیهٔ ۳۴ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لِكُلِّ أُمَّهٍ جَعَلْنٰا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَليٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَهِ الْأَنْعٰامِ » [إلی آخر الآیة] (و برای هر امتی آیینی قرار دادیم تا نام خدا را بر آنچه از چهارپایان روزی‌شان کرده است یاد کنند...؛ حج: ۳۴). «مَنْسَك» مصدر میمی، و نیز اسم زمان و اسم مکان است؛ و ظاهر سخن او:

«لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللّٰهِ » (تا نام خدا را یاد کنند)

و ادامهٔ آن، این است که «مَنْسَك» مصدر میمی به معنای عبادت است؛ همان عبادتی که ذبح و پیشکش کردن قربانی در آن قرار دارد.

و معنا چنین است: برای هر امتی — از امت‌های باایمان گذشته — عبادتی از پیشکش کردن قربانی‌ها قرار دادیم تا نام خدا را بر چهارپایانی که روزی‌شان کرده است یاد کنند؛ یعنی شما ای گروه پیروان ابراهیم، نخستین امتی نیستید که قربانی کردن و تقدیم قربانی برایشان تشریع شده است، بلکه برای پیشینیان شما نیز چنین تشریع کرده بودیم.

و این سخن او که: «فَإِلٰهُكُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا » (پس معبود شما معبودی یگانه است، پس تنها در برابر او تسلیم شوید؛ حج: ۳۴)، بدین معناست: از آنجا که تشریع‌کننده، خدای پاک و منزه است این حکم را برای شما و امت‌های پیش از شما تشریع کرده است؛ پس معبود شما و معبود پیشینیانتان معبودی یگانه است. بنابراین، با خالص‌کردن کردارتان برای او، تسلیم و منقادش شوید و در قربانی‌هایتان به غیر او تقرب نجویید. پس حرف «فاء» در «فَإِلٰهُكُمْ » برای نتیجه‌گیری سبب از مسبَّب (نتیجه‌گیری علت از معلول) است، و در عبارت «فَلَهُ أَسْلِمُوا » برای نتیجه‌گیری مسبَّب از سبب است.

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ سخن خداوند: «فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ » (پس تنها تسلیم او شوید و فروتنان را مژده ده [حج: ۳۴]) آمده است که فرمود: «العابدين» (یعنی عبادت‌کنندگان).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۴ و ۳۵ با هم

و کلام او: «وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ » (و به فروتنانِ خاشع مژده بده)، اشاره دارد به اینکه هر کس در حج خود مخلصانه تسلیم خدا شود، از مخبتین (فروتنان در برابر پروردگار) است. و خدای متعال آن را با این سخنِ خود تفسیر کرده است: «الَّذِينَ إِذٰا ذُكِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصّٰابِرِينَ عَليٰ مٰا أَصٰابَهُمْ وَ الْمُقِيمِي الصَّلاٰهِ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ » (همانان که چون نام خدا برده شود دل‌هایشان هراسان و ترسان گردد، و بر آنچه به آنان رسد شکیبایند، و برپادارندگانِ نمازند، و از آنچه روزی‌شان داده‌ایم انفاق می‌کنند). و روشن است که ویژگی‌های یادشده در آیه—یعنی ترس و خشوعِ دل، شکیبایی، برپاداشتن نماز و انفاق—بر کسی که تسلیم پروردگارش به زیارت خانهٔ او رفته است، منطبق می‌شود.