تفسیر آیهٔ ۴۸ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَقَدْ آتَيْنٰا مُوسيٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِيٰاءً وَ ذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ »؛ «و بی‌گمان ما به موسی و هارون فرقان (مایهٔ جدایی حق از باطل) و نوری روشنگر و یادآوری برای پرهیزگاران دادیم.» این سخن به‌نوعی بازگشت به تفصیلِ همان مطلبی است که پیش‌تر در کلام خود به اجمال بیان فرموده بود: «وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَكَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ » الآیه («و پیش از تو جز مردانی را که به آنان وحی می‌کردیم، نفرستادیم...»)؛ از این رو که در اینجا آنچه از معارف و شریعت‌ها به پیامبران عطا شده، و نیز یاری‌شدنِ آنان از طریق نابودی دشمنانشان بر پایهٔ داوری عادلانه را یادآور می‌شود.

و آیهٔ بعدی گواهی می‌دهد که مقصود از فرقان، ضیاء و ذکر، همان تورات است که خداوند آن را به موسی و برادرش هارون که شریک او در نبوت بود، عطا فرمود.

واژهٔ «فرقان» مصدری مانند «فَرق» (جدا ساختن) است، اما رساتر و بلیغ‌تر از آن؛ و راغب اصفهانی یادآور شده که بنا بر قولی، اسم است نه مصدر. نامیدن تورات به «فرقان» از آن روست که جداکننده است، یا به سبب آنکه به وسیلهٔ آن میان حق و باطل در باور و عمل جدایی افکنده می‌شود. این آیه همتای این سخن الهی است: «وَ إِذْ آتَيْنٰا مُوسَي الْكِتٰابَ وَ الْفُرْقٰانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ» (بقره: ۵۳: «و هنگامی را که به موسی کتاب و فرقان دادیم، شاید هدایت یابید»). نامیدن آن به «ضیاء» (روشنایی) نیز بدان جهت است که مسیر آنان را به سوی خوشبختی و رستگاری در دنیا و آخرت روشن می‌سازد؛ و نام‌گذاری‌اش به «ذکر» بدان رو است که دربردارندهٔ حکمت‌ها، اندرزها و عبرت‌هایی است که خدا با آن‌ها یاد می‌شود.

شاید اینکه «فرقان» یکی از نام‌های تورات است، سبب شده با «الـ» بیاید، بر خلاف «ضیاء» و «ذکر». از نگاهی دیگر، تورات برای همگان فرقان است، اما روشنایی و ذکر بودنش ویژهٔ پرهیزگاران است و دیگران از آن سودی نمی‌برند؛ از همین رو «ضیاء» و «ذکر» نکره آمده‌اند تا با عبارتِ «لِلْمُتَّقِينَ » (برای پرهیزگاران) مقید گردند، بر خلاف فرقان. همچنین تورات در سخن خدای متعال: «فِيهٰا هُديً وَ نُورٌ» (مائده: ۴۴: «در آن هدایت و نوری است») «نور»، و در سخن دیگرش «ذکر» نامیده شده است؛ آنجا که می‌فرماید:

«فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ» (آیهٔ ۷ از همین سوره: «پس اگر نمی‌دانید از اهل ذکر بپرسید» تا پایان آیه).